ي . فرمانها : در اين جا به فعاليت و تصفيه حياتى و نظافت طبيعت به دست كارگران غيبى كه با چشم ديده نمىشوند ، مىپردازيم . سر تا پاى آنها يك هزارم ميليمتر بيشتر نيست و با اين كوچكى هيكل عمليات بزرگ و فعاليتهاى سودمند براى بشر و جانوران انجام مىدهند و آنها را فرمان (
Ferment )
و عمليات آنها را فرمانتاسيون (
Fermentation )
مىنامند و اينها جانداران ريزى هستند كه با چشم غير مسلح ديده نمىشوند و در آب و هوا و خاك ، به سرعت تكثير و در محيط مساعد توليد مثل مىنمايند و گاهى آنها را به نام ميكروب مفيد يا باكترى بى آزار يا فرمان ازتى مىناميم . « 1 »
عمليات اين جانوران ذره بينى مفيد ، تجزيه و تحليل كثيفىها و مدفوعها و لاشهها و زبالهها به ويژه مواد آلى حيوانى و گياهى فساد پذير و زيان آور به مواد كانى اوليه خودش است . « 2 »
در اين جا نيز مسئله مبدء ومعاد مطرح است ، زيرا مواد اوليه كانى كه در طبيعت يا صنعت تركيبات آلى فساد پذير پيدا كرده پس از گردش طولانى به وسيله اين عوامل ناديدنى و اين دستگاه خودكار طبيعت مجدداً بازگشت به صورت اوليه كانى مىنمايد و مبدء و معاد متحد مىگردد .
از بيانات گذشته و تذكر قوانين طبيعت در امر تصفيه و نظافت جهان خلقت اين نتيجه به دست مىآيد كه مطهرات در طبيعت به شرح زير است ، كه كاملًا موافق با مطهرات در شرع اسلام مىباشد .
1 - آب ( راكد ، جارى ، باران ) 2 - زمين و خاك 3 - آفتاب 4 - تغيير ماهيت اشياء نجس به وسيله آتش و حرارت 5 - تجزيه و تحليل كثيفىها و ارجاع آنها به مواد كانى .
هامش
( 1 ) . آفريدگار جهان ، ص 411 .
( 2 ) . اين قانون دهگانه در تصفيه طبيعت و آماده كردن محيط براى زندگى جانوران بيشتر دخالت داشته و به مضمون ( تلك عشرة كامله ) به همين مقدار اكتفاء شد .