پيامبر خدا صلى الله عليه و آله نامهء اعمال بندگان را ، سه نامه و بر اساس تعدّى به حقوق سهگانه بر شمرده است .
« الدَّواوينُ عِنْدَاللَّهِ ثَلاثَةٌ ، ديوانٌ لايَعْبَاءُ اللَّهُ بِهِ شَيْئاً ، وَ ديوانٌ لايَتْرُكُ اللَّهُ مِنْهُ شيئاً ، وَ ديوانٌ لايَغْفِرُهُ اللَّه » « 1 »
سپس حضرت ظلم بنده به خودش ، ظلم بنده به غير و ظلم بنده به خدا را به عنوان مصداق هر سه ديوان برمىشمرد .
و البته تكبر ، مايهء اصلى تعدّى به حقوق سه گانه و انجام سه قسم ظلم است كه انسان را وادار مىكند نسبت به ما فوق عصيان ورزد ، و بر مادون غالب شود و نفس خود را براى يارى ظالم و يا ظلم به خود همراهى نمايد .
قال على عليه السلام :
« للِظّالِمِ مِنَ الرِّجالِ ثَلاثُ عَلاماتٍ ، يَظْلِمُ مَنْ فَوْقَهُ بِالْمَعْصِيَةِ ، وَمَنْ دُونَهُ بِالْغَلَبَةِ ، وَيُظاهِرُ ( الْقَوْمَ ) الظَّلَمَةَ » « 2 »
ناگفته نماند كه ظلم به بندگان و ظلم به خود ، چون در واقع تعدّى از قوانينى است كه خداوند متعال براى بندگانش مقرر فرموده است ، ظلم به خداوند نيز محسوب مىشوند ، هرچند كه اصطلاحاً اين سه ، قسيم يكديگرند .
هامش
( 1 ) - كتابها و ديوانها نزد خداوند سه قسمند : ديوانى كه خداوند به آن سخت نمىگيرد و از آن مىگذرد ، ديوانى كه خداوند چيزى از آن را فرو گذار نخواهد بود ، ديوانى كه هرگز خدا او را نمىبخشد . ( نهاية البدايه - جلد 2 - صفحه 56 ) .
( 2 ) - مردان ظالم سه نشانه دارند : نسبت به ما فوق نافرمان ، به ضعيفتر از خود قلدر ، و پشتيبان ستمكارانند . ( نهج البلاغه - حكمت 342 به ترتيب فيض و حكمت 350 به ترتيب صبحى ) .