معنوى و اجتماعى ، يعنى : حسّاسترين پُست انسانى از نظر حفظ حقوق و جلوگيرى از اختلال نظام جامعه ، قرار گرفتن بر سر دو راهى عدل و جور ، مشكلترين راه آزمايش نفس ، پُستى مابينِ رسالت و وصايت و شقاوت ، حفظ ثغور قوانين الهى ، پشتوانهء صيانت احكام اسلام ، كنترل حركت دينى و دنيوى جامعه ، ردع ملّت از سير انحرافى ، راه صعب العبور زبان و قلم ، سروكار داشتن با خون و عِرض و مال مجتمع .
تنبيه : طبيعى است كه انسانها به مانند آنكه از نظر جسم و كيف و كَمّ بدنى ، با يكديگر اختلاف فاحش دارند ، از نظر فكر و انديشه و از نظر بُعد روح و صفات روانى ، اختلافى بيش از آن دارند ؛ و لازمهء اين مطلبْ آنكه : چون در محيطى به نحو اجتماع و تعاون ، زندگى كنند ، نزاع و درگيرىها بين آنها به طور بين الاثنينى و گاهى گروهى ، ظهور يابد .
و لذا حكمت بالغهء حق تعالى اقتضا كرده [ كه ] راهى براى جلوگيرى از نزاع و جدال ، پيش از وقوع آن و براى حلّ اختلافات بعد از وقوع ، قرار دهد ؛ و بدين منظور ، انبياى عظام را منصب و حكم و قضاوت ، اعطا فرمود و قوانين مربوطهء آن را بخشى از شرايع آنان قرار داده [ است ] ؛ « كانَ النّاسُ امَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرينَ وَ مُنْذِرينَ وَ أنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النّاسِ فيما اخْتَلَفُوا فيهِ وَ ما اخْتَلَفَ فيهِ » ؛ « 1 » مردم يك گروه بودند ، خدا رسولان را فرستاد كه نيكوكاران را بشارت دهند به رحمت و غفرانش و بدان را بترسانند از عذاب دوزخش ؛ و بههمراه پيامبران ، كتاب آسمانى فرو فرستاد تا در ميان مردم ، در مورد اختلافشان ، قضاوت و حكم كنند .
و از نظر ادلّه و مدارك اسلامى ، ترديدى در ثبوت اين مقام براى پيامبر اسلام و ائمّهء معصومين عليهم السلام نيست . چنانچه بىترديد ، طبق دلالت ادلّهء قطعيّه ، اين مقام ، در زمان غيبت حضرت ولىّ عصر - أرواحنا فداه - از آنِ فقيه واجد شرايط و منصوبِ او است .
مطالبِ لازمُ الذكرِ اين باب ، در ضمن مسايلى بيان مىشود .
هامش
( 1 ) . سورهء بقره ، آيهء 213 .