. به قول بزرگان با سوزن چاه كندن است . به هر حال كارى است مشكل ، اما كارى است ممكن و لازم ، و قرآن شريف آن را خواسته است . بايد با حوصله ، مو به مو ، جلو رفت و از پروردگار عالم خواست تا بتوانيم درخت رذالت را از دل بركنيم ، و درخت فضيلت را به جاى آن بكاريم . اين كار بايد بشود .
از بحثهاى قبل ، استفاده كرديم كه اين كار براى همه ، مخصوصاً براى اهل علم كارى واجب و لازم است . حال چه بايد كرد ؟ قرآن شريف ، ابتدا مىفرمايد : تزكيه كار خداست ؛ شما فقط بايد مقدماتش را فراهم كنيد ، و اگر عنايت حق و فضل و رحمت حق نباشد هيچكس نمىتواند خود را تزكيه و تهذيب كند ؛ « وَلَوْلا فَضْلُ اللّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ ما زكَّي مِنْكُمْ مِنْ احَدٍ ابَداً وَلكِنَّ اللّهَ يُزكّي مَنْ يَشاءُ » ( نور / 21 ) .
هيچكس نمىتواند خود را مزكى و مهذب كند ، مگر با عنايت خدا ، معلم اخلاق به حسب اين آيه خود خدا معرفى شده است ، آنجا كه مىفرمايد : « وَلِكنَّ اللّهَ يُزكّي مَنْ يَشاءُ » . بلى ، زمينه فراهم كردن ، مقدمات فراهم كردن مال ماست ، اما بايد اذعان داشته باشيم به قصور خود ، اذعان داشته باشيم به اين كه خدا بايد مدد كند ، خدا بايد ما را مهذب كند .
شرط استاد ، در جانب فضيلت
اول چيزى كه در تهذيبنفس ، شرط است ، استاد است . استاد علم اخلاق منقسم مىشود به اقسامى :
اول - استاد خصوصى ، يعنى يك انسانى ، زيرنظر مردى ، معلمى ، كمكم به مرور زمان مهذب شود ؛
دوم - معلم عمومى ، يعنى انسان به واسطهء درسهاى اخلاقى ، كتابهاى اخلاقى ،