براى نمونه قرآن راجع به نماز مىفرمايد : « انَّ الصَّلوةَ تَنْهي عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ » ( عنكبوت / 45 ) ؛ نماز انسان را از گناه كردن باز مىدارد ؛ يعنى نماز است كه مىتواند براى انسان معلم اخلاق باشد ، چنان كه در آيه ديگر مىفرمايد : « وَاسْتَعينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلوةِ » ( بقره / 45 ) ؛ براى سير و سلوكتان ، براى خودسازيتان و براى دنيايتان و براى آخرتتان از نماز كمك بگيريد .
دربارهء نماز و اين كه معلم اخلاق است ، قرآن سفارش زيادى دارد . قرآن مىفرمايد : نماز است كه انسان را از ظلمتها به نور مطلق مىكشاند . مىفرمايد : « يا ايُّهَا الَّذين آمَنُوا اذْكُرُوا اللّهَ ذِكْراً كَثيراً وَسَجّوُهُ بُكْرَةً وَاصيلًا » ( احزاب / 41 و 42 ) .
قدر متيقن اين ذكر نماز است . مىدانيد مصاديق ديگر هم دارد ، اما قدر متيقن اين ذكر ، نماز است . بعد مىفرمايد : « هُوَالَّذي يُصَلّي عَلَيْكُمْ وَ مَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ الَي الْنُّورِ » ( احزاب / 43 ) .
اگر براستى انسان نماز بخواند ، پروردگار عالم درود براو مىفرستد ، و به دنبال درود خدا فرشتگان بر او درود مىفرستند . پروردگار عالم انسان را به واسطه نماز از ظلمتها به نور مىكشاند ؛ از ظلمت هوى و هوس ، از ظلمت صفات رذيله و از ظلمت نفساماره ، او را به نور مطلق مىكشاند . معناى مهذببودن يعنى همين . اين آيه تقريباً به اين صراحت دارد كه نماز معلم اخلاق است . از نماز مىتوانيم استفاده كنيم براى تهذيبنفس ، از نماز مىتوانيم استفاده كنيم براى اين كه درخت رذالت را از دل بركنيم و درخت فضيلت به جاى آن غرس كنيم ، و از همين جهت است كه در قرآن و روايات ، مقام محمودى « 1 » براى نماز اول وقت و نماز شب هست و مقام محمود همين نماز اول وقت است . بالاترين مقام براى انسان اين است كه بتواند صفات رذيله را ريشهكن كند و
هامش
( 1 ) - ر . ك . تفسير الميزان ، ج 13 ، ص 176 .