4 - مفرّغ .
مستثناء تام : آنست كه در كلامى واقع شود كه مستثناء منه آن مذكور باشد مانند مثاليكه گذشت .
مستثناء مفرّغ : آنست كه در كلامى واقع شود كه مستثناء منه آن مذكور نباشد نظير :
ما جائنى الّا زيد .
مستثناء بتقسيم سوّم بر دو قسم است :
5 - موجب .
6 - غير موجب .
مستثناء موجب : آنست كه حرف نفى يا ادات استفهام قبل از مستثناء منه نباشد مانند : جائنى القوم الّا زيد .
مستثناء غير موجب : آنست كه قبل از مستثناء منه حرف نفى يا ادات استفهام آمده باشد نظير : ما جائنى القوم الّا زيد .
مستثناء بتقسيم چهارم بر دو قسم است :
7 - مقدّم .
8 - مؤخّر .
مستثناء مقدّم : آنست كه بر مستثناء منه مقدّم آمده باشد مانند :
ما جائنى الّا زيد احد .
مستثناء مؤخر : آنست كه بعد از مستثناء منه آمده باشد مانند :
جائنى القوم الّا زيدا .
احكام مستثناء
مستثناء در سه مورد واجب النصب است :
اوّل : در كلام تام موجب مانند : جائنى القوم الّا زيدا .
دوّم : در مستثناى منقطع مانند : فسجد الملائكة الّا ابليس .