مقدّم است و آن سه عبارتند از :
1 - بمفعول ضميرى متّصل باشد كه بفاعل برگردد مانند : ضرب زيدا غلامه .
2 - مفعول عبارت باشد از ضمير بفعل و فاعل اسم ظاهر يا ضمير منفصل باشد مانند : ضربه عمرو .
3 - آنكه فاعل محصور به « الّا » يا « انّما » باشد نظير : ما ضرب زيدا الّا عمرو .
2 - مفعول مطلق و احكام و اقسام آن
مفعول مطلق : عبارتست از مصدرى كه پس از فعل يا شبه فعل بيكى از سه منظور آورده مىشود :
الف : تأكيد عامل ( فعل يا شبه فعل ) مانند : ضربت ضربا .
ب : بيان نوع عامل نظير : جلست جلسه العبيد .
ج : بيان عدد وقوع عامل همچون : ضربت ضربتين .
احكام مفعول مطلق
1 - مفعول مطلق تأكيدى را دائم مفرد مىآورند ولى مفعول مطلق عددى را گاهى مفرد و زمانى تثنيه و هنگامى جمع مىآورند و آن موقوف است كه عدد وقوع عامل كه مورد نظر است چه باشد و در مفعول مطلق نوعى اختلاف است :
برخى همچون ابن مالك و ابن حاجب آوردن تثنيه و جمع در نوع را تصحيح كرده و بعضى همچون سيبويه آن را منع نمودهاند .
2 - گاهى حذف عامل مفعول مطلق واجب است و آن به دو گونه است :
الف : وجوب حذف سماعا مانند : سقيا و رعيا كه تقديرش « سقاك اللّه سقيا و رعاك اللّه رعيا » مىباشد .
ب : وجوب حذف قياسا و آن در چند مورد ذيل مىباشد :
1 - در هر موضعى كه مصدر مضمون جمله قبل را تفصيل دهد مانند : فشدّوا الوثاق