است و توضيح آن چنين است :
اخدود عبارتست از زمينى كه از غضب خدا براهلش منشق شده باشد و پر واضح است كه « نار » نيز مستلزم غضب حقتعالى مىباشد .
مثال قسم چهارم با اقسام سهگانهاش همچون :
خذ نبلا مدا ( بگير نيزهها را ، كاردها را ) .
شاهد در « مدا » است كه بدل از « نبلا » است و مىتوان آن را با هريك از اقسام سهگانه قسم چهارم منطبق دانست .
كلمه « مدا » جمع « مديه » به معناى كارد مىباشد .
ناگفته نماند كه در اقسام سهگانه قسم چهارم بهتر آنست كه بدل را با كلمه « بل » بياورند .
قوله : و هو النعت و التأكيد الخ : وجه خروج اين مذكورات از تعريف بدل آنست كه هيچيك از آنها مقصود بالحكم نيستند بلكه مقصود متبوع آنها مىباشد و ذكر آنها يا بخاطر توضيح و يا تأكيد و يا غرضى ديگر مىباشد .
قوله : و بنفى الواسطة المقصود بواسطة الخ : بديهى است معطوف ببل و لكن در جمله مثبت اگرچه مقصود به حكم مىباشند ولى اين امر بواسطه حرف عطف صورت مىگيرد در حالى كه در بدل واسطهاى در بين نمىباشد .
قوله : مطابقا للمبدل منه : كه به آن بدل كلّ از كلّ نيز مىگويند .
قوله : او بعضا منه : ضمير در « منه » به مبدلمنه راجع است .
قوله : او ما يشتمل عليه : ضمير در « عليه » به مبدلمنه راجع است .
قوله : او يستلزمه فيه : ضمير فاعلى در « يستلزمه » به بدل و ضمير مفعولى به « معنا » و ضمير مجرورى در « فيه » به متبوع عود مىكند .
قوله : ذا القسم للاضراب : مقصود از « ذا القسم » كمعطوف ببل مىباشد .
قوله : لكلّ منهما : يعنى لكلّ واحد من البدل و المبدل منه .
قوله : ثمّ يتبيّن فساده : ضمير در « فساده » به قصد الاوّل راجع است .
قوله : و دون قصد للاوّل : مقصود از « الاوّل » مبدلمنه مىباشد .
قوله : غلط وقع فيه : ضمير در « فيه » به مبدلمنه راجع است .
قوله : بالبدل سلب : ضمير نائب فاعلى در « سلب » به غلط راجع است .
قوله : مصاحبته ضميرا : ضمير در « مصاحبته » به بدل بعض راجع است .
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 1467
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٤٦٧