الأولى - أن يكون التابع مفردا معربا و المتبوع منادى ( نحو يا غلام يعمرا ) فيجب فى هذه الحالة كونه عطف بيان ، و لا يجوز أن يكون بدلا لأنّه لو كان [ بدلا ] لكان فى تقديره حرف النّداء ، فيلزم ضمّه .
( و ) الثّانية - أن يكون المعطوف خاليا من لام التّعريف و المعطوف عليه معرّفا بها مجرورا بإضافة صفة مقترنة بها ( نحو بشر ) الّذى هو ( تابع البكرىّ ) فى قوله :
أنا ابن التّارك البكرىّ بشر * ( عليه الطّير ترقبه وقوعا )
فيجب فى هذه الحالة أن يكون عطفا ( و ليس أن يبدل بالمرضىّ ) عندنا ، لأنّه حينئذ يكون فى تقدير إعادة العامل ، فيلزم إضافة الصفة المعرفة باللّام إلى الخالى عنها ، و هو غير جائز ، كما تقدّم ، و هو مرضىّ عند الفرّاء لتجويزه ما يلزم عليه ، و قد تقدّم تأييده .
تنبيه : استشكل ابن هشام فى حاشية التّسهيل ما علّلنا به هاتين المسالتين بأنّهم يغتفرون فى الثّوانى [ أى التّوابع ] ما لا يغتفرون فى الأوائل ، و قد جوّزوا فى « إنّك أنت » كون أنت تأكيدا [ للكاف ] و كونه بدلا ، مع أنّه لا يجوز « إنّ أنت » .
ترجمه و شرح
صلاحيّت داشتن عطف بيان براى بدل بودن مگر در دو مسئله
مصنّف گويد :
در غير همچون « يا غلام يعمرا » عطف بيان براى بدل بودن صلاحيّت دارد .
شارح گويد :
در جميع مسائل عطف بيان براى بدل بودن صلاحيّت دارد مگر در دو مسئله :
مسئله اوّل
مسئلهء اوّل آنست كه تابع مفرد و معرب بوده و متبوع منادى باشد مانند :
يا غلام يعمرا .
در اين مثال « يعمرا » كه مفرد و معرب است عطف بيان بوده و « غلام » كه منادى است متبوع آن مىباشد و جايز نيست آن را بدل از « غلام » قرار دهيم زيرا در صورت بدل بودن مىبايد حرف نداء يعنى « يا » تقديرا بر « يعمرا » داخل شده باشد در نتيجه لازم است مبنى برضمّ شود در حالى كه معرب بوده و نمىتوان آن را مبنى فرض كرد .