علما و عملا - به قدر طاقت بشريّة . « 1 »
و غايت حكمت نظريّه است : گرديدن نفس ناطقه ، عالمى عقلى ، مشابه عالم عينى در صورت و فعليّت ، نه در مادّه و ظلمت :
« وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً »
. « 2 » و خداوند حكيم ، در مقام امتنان بر انبيا فرموده :
« وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَ حِكْمَةٍ . . »
. « 3 » - الآية - و بايد دانست كه : معرفت ، سه بخش مىشود :
اول - خداشناسى كه منشعب گردد به آغاز شناسى و انجام شناسى . « 4 »
دويم - خودشناسى .
سيّم - فرمان خداشناسى .
و آن ، دو بخش شود ، به حسب فرمان : يكى فرمان شريعتش ، و ديگرى فرمان طريقتش . و ما در اين كتاب ، از بعضى اقسام « حكمت » و « معرفت » ، شطرى تدوين كنيم ، بقوّة اللّه العلىّ العظيم .
و نخستين ، از « آغاز » گوئيم و زان سپس ، از « انجام » و چون خودشناسى كه معين آغازشناسى است ، مقدمهء « انجام شناسى » است ، مقدّم خواهيم داشت ، معارف
هامش
( 1 ) - طىّ قاعدهاى فلسفى ، گفته شده است : « انّ الوقوف على حقايق الاشياء ليس فى قدرة البشر » . اين قاعده ، در آثار شيخ الرئيس ، ابو على سينا ، مورد بحث و بررسى واقع شده است و صدرا نيز ، عين عبارت را از « تعليقات » ابن سينا نقل كرده و در باب آن ، به تفصيل سخن گفته است . « قواعد كلّى فلسفى » ، ج 3 / 451 .
( 2 ) - بقره / 272 .
( 3 ) - آل عمران / 75 .
( 4 ) - انّ اثبات المبداء تعالى لا ينفك عن التّوحيد ضرورة . « كتاب التوحيد » ، الشّيخ محمد هادى الطّهرانى النجفى ، بىتا ، بىچا ، من منشورات مكتبة دار العلم اهواز / 5 . ميرزاى آشتيانى نيز نوشته است : به موجب حديث شريف « انمّا العلم ثلاثة : آية محكمة و فريضة عادلة و سنّة قائمه و ما خلاهن فضل » علوم حقيقه و معارف يقينيّه و ادراكات نافعه ، منحصر در اين علوم سهگانه مىباشد . و « آيهء محكمه » عبارت است از : علم حكمت و عرفان و دانش عقايد اصليّه و معارف الاهيّه و علم آغاز شناسى و خودشناسى و انجام شناسى و « فقه اكبر » است ، اتمّ و اكمل اقسام سهگانه . « اساس التوحيد » / 13 .
ت - دانشمندان عظام كه برترين آنها ، پيشوايان دين اسلامند ، خودشناسى را بزرگ وسيلهء خداشناسى دانستهاند .
خودشناسى ، وسيله خداشناسى است . چون انسان را در گوهر ذات ، با موجودات عالم روحانى و عالم جسمانى سنخيّت است ، چنان چه خود را بشناسيم ، موجودات دو عالم را در طىّ معرفت به خود ، بشناسيم و چون