فرقها دارند :
- مثل آنكه : آنها نورند ، چه ، ظلمت « هيولى » را ندارند ، كو مشروط باشند به وضع ، و اينها آميختهاند به ظلمت هيولى ، - و مثل آنكه : آنها تزاحم ندارند ، به خلاف اينها [ كه ] كيفيّات حسيّه و صور جسمانيّهاند ، زيرا كه اگر قيام آنها را ، به نفس ملاحظه كنى ، امور نفسانيّهاند ، و اگر آنها را مرآت ملاحظهء خارجيّات كنى ، كيفيّات محسوسه و صور حسيّهاند ، چنان كه مشهور است كه مبصرات ، كيفيّات محسوسهاند ، ولى محسوس بالذّات هر نفسى ، محسوس بالذّات خود اوست ، نه محسوس بالذّات غير او .
بلى ، محسوس بالعرض يكى است و مشترك است . پس ، جمعى كه يك چيز را احساس كنند ، محسوس عالم هر يك ، غير از محسوس عالم ديگر است . پس ، اين هم يك فرق است كه محسوس بالعرض ، « يكى » [ است ] و محسوس بالذّات كثير [ مىباشد ] ، مانند نسخهء اصلى كه از آن ، نسخ كثيره استنساخ شود .
پس آن صور محسوسه بالذّات را ، به اعتبارى كه ما فيها ينظر باشد - نه ما بها ينظر - اگر اصطلاح كنيم به صور « هور قليائيّه » ، تا فرق شود ، با صور مثاليّه و با صور طبيعيّهء ماديّه ، باكى نيست .
و بسنج فسحت صور صرفه را ، با صور ماديّه ، و معانى را به صور ! و قياس كن معانى جوهريّهء روحانيّهء مضافه به صور را ، و معانى جوهريّهء روحانيّهء مرسله را ، از طبقات نفوس و عقول متكافئه و مرتّبه و همه را ، مشمول نور حق ببين كه : « كلّ شىء بشىء محيط محاط اللّه الواحد القهّار » ، و بگو : سبحان اللّه العظيم - جلّ جلاله -
- و اگر بگوئى كه : هر گاه مدرك بالذّات ، صور نفسانيّه است ، پس بايد ما صور خارجيه را نديده باشيم ، خاصّه مىگوئيد : آنها مبصرات بالذّاتند و اينها مبصرات بالعرض و معنى « بالعرض » ، بالمجاز است ، پس ، صحّت سلب دارد ، مبصريّت از اينها ، و حال آنكه شك نيست كه همينها ، ديده شده [ اند ] .
- جواب گوئيم : بلى ، شكى نيست كه مبصر ، صورت خارجيّه است ، چه صورت نفسانيّه « ما به الابصار » و « ما به ينظر » است . و به عبارت ديگر : « مرآت » لحاظ است ، نه « ما فيه ينظر » .
اسرار الحكم في المفتتح والمختتم (فارسى) — صفحة 287
مساهمون: ملا هادي السبزواري
ص٢٨٧