حاصل مىشود .
و امّا ساير معانى كه ذكر كردهاند ، پس آن بسيار است و ما از آن اقوال ، دو قول را نقل مىكنيم :
يكى آنچه جمعى از متأخّرين اصحاب كه در سلك حكما و صوفيّهاند ذكر كرده ، مثل آخوند ملّا محسن رحمه الله و جمعى از تابعين او و ظاهر اين است كه همان طريقه از استاد او آخوند ملاصدرا باشد . « 1 »
و دويّم طريقهء جمهور محدّثين و فقهاى اماميّه است و آن اين است كه از آيات قرآنى و اخبار ائمّهء اطهار عليهم السلام ظاهر مىشود كه حقّ تعالى را دو لوح هست :
يكى لوح محفوظ كه مطابق علم ازلى است و در آن تغيير و تبديلى نيست و نمىباشد .
و دويّم لوح محو و اثبات كه آنچه در آن نوشته شده است گاه است محو مىشود و در عوض آن ، چيزى ديگر نوشته مىشود ، چنان كه آيهء شريفه :
« يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ »
« 2 » ، دلالت دارد بر آن ، يعنى محو مىكند حقّ تعالى آنچه را خواهد و ثابت مىگرداند آنچه را خواهد و در نزد اوست امُّ الكتاب ، يعنى اصل و مادر همهء كتابها و نامها است كه لوح محفوظ باشد ، يا آنكه مراد از « امّ الكتاب » لوح محو و اثبات باشد ؛ چون انواع نوشتهها كه ضدّ يكديگرند در آن هست ، و لكن علم به حقيقت آن در نزد اوست ، به اين معنى كه نقشى كه در اوّل شده ، مشروط است به شرطى كه وقوع و عدم وقوع آن را به غير خدا كسى نمىداند و بعد از آن كه آن شرط به عمل نيايد ، نقشى ديگر بر آن مىشود و نقش اوّل محو مىشود و آن را به غير خدا كسى نمىداند .
مثلًا حقّ تعالى در لوح محو و اثبات ، كه شايد مراد از آن بعضى الواح است كه در آسمانها گذاشته شده و ملائكه آن را مىخوانند و به انبيا خبر مىدهند ، نوشته شده است كه : زيد پنجاه سال عمر مىكند و بعد از چند وقت ، اين خطّ محو مىشود و به
هامش
( 1 ) . ن . ك : الوافي ، ج 1 ، ص 507 - 510 .
( 2 ) . رعد ( 13 ) : 39 .