به جهت اختلافاتى كه پيش آمد ، ايشان به شيراز رفت و بار ديگر به اصفهان بازگشت و پس از مدتى به روستاى قلعه بابو در جاپلق رفت و در نهايت به قم آمد . ورود ميرزا به قم بايد بعد از 1212 ق بوده باشد ، چرا كه گفتهاند هجرت ايشان به قم در زمان فتحعلى شاه قاجار ( 1212 - 1250 ق ) و به درخواست او ، يا درخواست اهالى قم بوده است . « 1 »
ميرزا در همين سال به سفر حج رفت و توقف كوتاهى در نجف اشرف داشت . « 2 »
اقامت ميرزا در قم ، باعث رواج درس و بحث ايشان در اين شهر شد و مورد توجه خاص و عام قرار گرفت . فتحعلى شاه در چند سفر به قم با ايشان ملاقات كرد و سخت مريد او شد . مكاتبات بين ميرزا و شاه معروف است . « 3 »
اين مرد بزرگ به حق از درخشانترين چهرههاى علم و عمل و فقاهت و مرجعيت بود و بر دفتر دانش ، برگ زرين و فخيمى را افزود .
آفتاب عمر او در سال آخر ربيع الاول سال 1231 ق در قم ، غروب كرد و در قبرستان شيخان مدفون شد . « 4 »
شاگردان
محضر ميرزا تا پايان عمر شريفش ، همواره ميعاد دانشيان و فرزندگان بود و جمع زيادى از زلال معرفت او سيراب شدند و به رشد رسيدند .
محقق قمى در طول ساليان تدريس شاگردان برجستهاى را تربيت كرد كه برخى از ايشان عبارتاند از :
سيد محمّد باقر شفتى ( د 1260 ق ) حاج محمّد ابراهيم كلباسى اصفهانى ( د
هامش
( 1 ) . الروضة البهية ، چاپ سنگى ، كرام البررة ، ج 1 ، ص 52 .
( 2 ) . الذريعة ، ج 1 ، ص 138 .
( 3 ) . ن . ك : مجلهء بررسىهاى تاريخى ، سال دهم ، ش 4 .
( 4 ) . اين تاريخ را ملا على آرانى در شرح الأحوال كه زندگىنامهء خودنوشت اوست ، ياداشت كرده است . براى سال فوت ميرزا تاريخهاى ديگرى را نيز نوشتهاند ولى روز و ماه آن را ظاهراً كسى غير آرانى ذكر نكرده است . ن . ك : زندگانى خودنوشت ملا على آرانى ، ضمن ميراث حديث شيعه ، ج 15 ، ص 522 ؛ روضات الجنات ، ج 5 ، ص 379 .