پس نظر كن كه بس عجيبتر است خلقت غريب انسان از بناى زمين و آسمان
« فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ »
« 1 » و اين يك اشاره كلام شريف حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام است كه فرموده : « من عرف نفسه فقد عرفه ربّه » . « 2 »
و اختلاف نمودهاند حكماء صاحب نظر و استدلال ، و علماء با بصيرت و كمال ، در اين كه ديدن به چه عنوان متحقّق مىشود ، پس حكماء رياضييّن را اعتقاد آن است كه شعاعى بيرون مىآيد از چشم مىرسد به آن چيزى كه ديده مىشود و اين باعث رؤيت است ؛ و به اين قول رفته است عارف ربّانى خواجه نصيرالدين طوسى قدس سره . « 3 »
و ظاهرتر در نظر فقير اين قول است زيرا كه اماراتى كه در رؤيت مشاهده مىشود - از ذكر آنها به طول مىانجامد كلام - شاهد بر اين قول است ، و از آن طرف دليلى بر بطلان اين به جز استبعاد نيست و وهن آن در نظر خرد خردهبين پر ظاهر است ، چه قادرى كه تنگناء ظلمانى خيال را جلوهگاه صور زيبايى كون و مكان و ميدان جولان نقش جهان گردانيد ، چه شگفت اگر تير نظر مور ناتوانى را به يك چشم زدن از هفت قبّه آسمان بگذراند ، با آن كه ما نمىگوييم كه جوهرى از چشم بيرون مىآيد و به مرئيّات مىرسد تا آن كه كمال استبعاد داشته باشد ، يا آن كه عرضى از او منتقل مىگردد تا آن كه عقل از آن ابا و امتناع نمايد ، بلكه مىگوييم كه در مقابل باصره مخلوق مىگردد ضوء ضعيفى چنان كه در مقابل اشياء نيّره مانند آفتاب و كواكب و نار و بر وفق وقوع آن شعاع به نحوى كه مبيّن گرديده در علم « مناظر و مرايا » واقع مىگردد ابصار ، و عقل بينا را از اين چندان استبعادى نيست .
و اين قول را در اصطلاح اهل علم قول به خروج شعاع مىگويند و ارباب اين قول نيز در ميانه خود اختلاف بسيارى در كيفيّت خروج و وقوع آن شعاع دارند ، و از ذكر آنها بسى به طول مىانجامد كلام .
هامش
( 1 ) . مؤمنون ( 23 ) : آيهء 14 .
( 2 ) . غوالى اللآلى ، ج 2 ، ص 102 ؛ غرر الحكم ، ج 2 ، ص 625 .
( 3 ) . كشف المراد ، ص 165 .