نگاشته است . او ابتدا شرح عربى خود را نگاشته كه « شافى » نام دارد و در اثناى نگارش ، به دستور شاه عباس صفوى ، به شرح فارسى پرداخته و مدّت بيست سال مشغول نگارش آن بوده است .
اوّلين گزارش تفصيلى از آثار ملّا خليل را افندى در رياض العلماء درج نموده است . « 1 » آثار شناحته شده از ملّا خليل عبارتند از :
1 . الشافي في شرح الكافي « 2 » ( به عربى ) . شرح مزجى مفصّلى است بر كتاب كافى ثقة الاسلام محمّد بن يعقوب كلينى كه به دستور خليفه سلطان حسين مرعشى ( م 1064 ق ) - كه همدرس ملّا خليل بوده - نگاشته است . قزوينى تنها اصول كافى و كتاب الطهارة از فروع كافى را شرح نموده و موفق به اتمام آن نشده است . او شرح كتاب التوحيد را در آخر ماه ذى حجه 1057 ق در مكه به پايان رسانده است . در فهرستگان نسخههاى خطى حديث شيعه ، تعداد 46 نسخه از اين شرح معرفى شده است . « 3 »
2 . صافى در شرح كافى به فارسى ( شرح حاضر ) . مؤلّف در سال 1064 ق در محلّهء ديلميّهء قزوين به اين شرح آغاز نموده و آن را به نام شاه عباس صفوى كه در همين محلهء قزوين اقامت گزيده بود شروع كرده است . او اين شرح را به مدت بيست سال مشغول بوده و در 1084 ق به پايان رسانده است . « 4 »
در كتاب نجوم السماء ، دربارهء انگيزهء مؤلف از تأليف اين شرح مىنويسد :
الفاضل الجليل ، ملّا خليل بن غازى القزوينى ، سيّد علىخان مدنى در سلافة العصر - كه ابتداى تأليفش سنه يكهزار و هشتاد و يك هجرى است - آورده كه :
ملّا خليل مذكور از فضلاى اهل اين عصر و علماى موجود اين زمان است . از تصانيف او در شرح بر كتاب كافى كلينى يكى فارسى و ديگرى عربى . و هر دو شرح به نظر مؤلّف رسيده و شرح عربى كه موسوم به « شافى » است ، در سال يك
هامش
( 1 ) . رياض العلماء ، ج 2 ، ص 265 - 266 .
( 2 ) . الذريعة ، ج 13 ، ص 5 ؛ و ج 14 ، ص 27 ؛ التراث العربي ، ج 3 ، ص 223 .
( 3 ) . فهرستگان نسخههاى خطى حديث وعلوم حديث شيعه ، ج 4 ، ص 163 - 168 .
( 4 ) . الذريعة ، ج 6 ، ص 145 ؛ و ج 15 ، ص 6 .