و ساير آثارش ، به صراحت اين عقيده را اظهار مىدارد و براى اثبات آن ، دست به دامن برخى از احاديث مىشود ، ولى اغلب شاگردان وى مانند آقا رضى قزوينى و شيخ محمّد كاظم طالقانى قزوينى و مير محمّد معصوم قزوينى ، از زمرهء مجتهدان و طرفداران اجتهاد بودند . « 1 »
او با اينكه اخبارى است ولى تنكابنى مىنويسد كه : « معلوم نشد كه او از كه اجازه دارد ، لكن اخبارى مسلك است » . « 2 » محدّث نورى در خاتمهء مستدرك عنوان نموده كه ملّا خليل از شيخ بهايى روايت نقل مىكند . « 3 » سماهيجى هم در اجازهاش به ناصرالدين قطيفى عنوان نموده كه علّامه محمّد باقر مجلسى از ملّا خليل نقل روايت مىكند . « 4 »
در فهرست نسخههاى كتابخانهء مجلس ، گزارش اجازهاى است از ناصر الدين محمّد بن احمد معروف به نصر تونى « 5 » به خليل اللَّه بن ابو الفتح ( مشهور به غازى قزينى ) . در اين اجازه ، علاوه بر اينكه گواهى قرائت و شاگردى قزوينى را نزدخودش ذكر مىكند ، به او اجازهء روايت نيز داده است . « 6 » اگر همان گونه كه فهرستنگار محترم استفاده كردهاند ، منظور از خليل اللَّه بن ابو الفتح غازى قزوينى ، همان ملّا خليل بن غازى قزوينى باشد ، بايد نصر تونى را از اساتيد و همچنين مشايخ ملّا خليل به حساب آورد .
اما اينكه در طبقات أعلام الشيعة در شرح حال ملّا خليل عنوان شده كه احتمالًا ملّا خليل تظاهر به اخبارىگرى مىكرد - و علّت آن هم مماشات با حاكميّت بود كه با فلسفه و اجتهاد به شدّت مخالف بود « 7 » - با توجّه به مطالبى كه از معاصران ملّا خليل نقل خواهد شد ، و همچنين با مطالعهء آثار برجاى مانده از وى ، همچون صافى و شافى ، هيچ وجهى ندارد و گويا اين مطالب از افزدههايى است كه بعد از مؤلّف به طبقات
هامش
( 1 ) . دايرة المعارف تشيّع ، ج 7 ، ص 248 .
( 2 ) . قصص العلماء ، تنكابنى ، ص 263 .
( 3 ) . مستدرك الوسائل ، ج 2 ، ص 199 .
( 4 ) . الإجازة الكبيرة إلى الشيخ ناصر الجارودي القطيفي ، شيخ عبداللَّه بن صالح سماهيجى بحرانى ، ص 131 .
( 5 ) . ر . ك : مستدركات أعيان الشيعة ، ج 7 ، ص 231 .
( 6 ) . ر . ك : فهرست نسخههاى خطّى كتابخانهء مجلس ، ج 11 ، ص 218 .
( 7 ) . الإجازة الكبيرة إلى الشيخ ناصر الجارودي القطيفي ، شيخ عبداللَّه بن صالح سماهيجى بحرانى ، ص 204 .