برنامههاى آن از دانه و شكافته شدن و ريشه كردن و ساق و برگ بيرون دادن و به شكوفه و گل نشستن و به ثمر آمدنش به هدايت حضرت حق است .
مسئلهء ريشه و فعاليت او براى جذب آب و املاح و رساندن آن به آخرين نقطه درخت يا گياه ، اندازه و وزن تنه و تناسب آن با ريشه ، مقدار شاخهها و برگها ، مسئلهء گل و شكوفه و عناصر آن اعم از كاسبرگ و گلبرگ و بساك « 1 » و گرده در آن و كلاله « 2 » و خامه و تخمدان و تخمك و حركات و فعاليتهاى منظم تمام عناصر گياه همه و همه از بركت هدايت الهى است و راستى اندكى تأمل در وضع گياهان و حتى يك گياه بهترين وسيله براى رسيدن به حقيقت توحيد است .
يكى از دانشمندان در مقاله كوتاهى كه به عنوان يك مقدمه بر يك كتاب علمى نوشته مىگويد :
يك برگ ناچيز و يك برگ خشكيدهاى كه از درخت افتاده آن را با دقت نظر بنگريد و آن را بشكافيد و به آثار حيات آن تفكر نماييد ؛ ممكن است در وهلهء اوّل پيشنهاد من بر شما خوش نيايد ، ولى افرادى كه با نظر دقيق سالها به پشت و روى آن خيره شده و عمرى را به مطالعه و پژوهش شگفتىهاى طبيعت و آزمايش گياهان گذراندهاند و از بىاطلاعى و كوتاهى فكر بشر رنج مىبرند ، براى وقوف به اسرار حياتى آن برگ كوشش دارند .
اين برگها كه زير پاى ما لگدكوب مىشوند و خروارها از آن پراكنده و در زير خاك مستور مىگردد ، همين برگ بىمقدار را خداوند ، زندگى و حيات و هدايت داده و چه فوائد و خواصى در آن موجود است كه گشايش رموز آن با عقل كوتاه ما مقدور نيست .
سالها و قرنهاست كه گياه شناسان و دانشمندان زمان ، راجع به آزمايش
هامش
( 1 ) - بساك : برجستگى دگمه مانند انتهاى ميلهء پرچم گُل كه محتوى دانههاى گرده مىباشد .
( 2 ) - كلاله : برجستگىهاى بالاى مادگى گياه .