آزاده روى گذشت عرفى * صد دوش به زير بار برديم
( عرفى شيرازى )
توكل و ايمان به خدا
و در پايان دعا امام سجّاد عليه السلام بحث توكّل را مطرح كرده و مىفرمايد :
« عَلَيْكَ أَتَوَكَّلُ وَ عَلَى جُودِكَ وَ كَرَمِكَ أَتَّكِلُ »
و بر تو توكّل مىكنم ، و بر جود و كرمت تكيه مىزنم .
آرى ، اگر انسان به خدا ايمان بياورد و در گفتار خود ايمان و اسلام خود صادق باشد و بر كسى غير او تكيه نكند ، از امواج و طوفانهاى سرسخت نمىهراسد ، چرا كه ايمان واقعى از توكّل جدا نيست ، اما بايد توجّه داشت كه : حقيقت توكّل واگذارى كار به ديگرى و انتخاب او به وكالت است و مفهوم آن اين نيست كه انسان دست از تلاش و كوشش بردارد و به انزوا بخزد و بگويد : تكيه گاه من خداست ، بلكه مفهوم آن اين است كه : هرگاه نهايت تلاش و كوشش خود را به كار برد و نتوانست موانع و مشكلات را از سر راه خود كنار زند ، وحشتى به خود راه ندهد ، و با اتّكاى به لطف پروردگار و استمداد از ذات پاك و قدرت بىپايان او ، ايستادگى به خرج دهد و به جهاد پىگير خود همچنان ادامه دهد ، حتى در جايى كه توانايى دارد نيز خود را بىنياز از لطف خداوند نداند ، چرا كه هر قدرتى هست بالاخره از ناحيهء اوست .