دگرگونى در نفس و دل فراهم شود تا موفق به توبه شود .
فَمَن تَابَ مِن بَعْدِ ظُلْمِهِوَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ » « 1 »
پس كسى كه بعد از ستم كردنش توبه كند و [ مفاسد خود را ] اصلاح نمايد ، يقيناً خدا توبهاش را مىپذيرد ؛ زيرا خدا بسيار آمرزنده و مهربان است .
حضرت صادق عليه السلام مىفرمايد :
روزى حضرت موسى عليه السلام از كنار يكى از ياران خود مىگذشت وى را به حال سجده ديد ؛ پس از مدتى كه از آن راه باز مىگشت ديد او هنوز در سجده است .
موسى نزد خود گفت : اگر حاجتش به دست من بود آن را برآورده مىساختم . وحى آمد اى موسى ! اگر او آن قدر سجده كند كه گردنش قطع شود از او نپذيرم تا گاهى كه وى از حالى كه نزد من ناپسند است به حالى برگردد كه من آن را مىپسندم . « 2 » بنابراين هر گناهى كه بنده مىكند ؛ هرچند آگاه باشد كه قصد معصيت كند جاهل است . همان گونه كه خداوند در حكايت حضرت يوسف عليه السلام با برادرانش كه در دورهء قحطى مصر به نزد يوسف آمدند گفت : « آيا زمانى كه نادان بوديد ، دانستيد با يوسف و برادرش چه كرديد ؟ » يوسف به آنها نسبت جهل داده چون نيّت عصيان كرده بودند . اما چرا اين حالت پيش مىآيد بايد به وضعيت درونى انسان بنگريم :
علّت وجوب توبه در كلام غزالى
« ابوحامد غزالى در علّت وجوب توبه براى همگان و در همه حال مىنويسد :
« و امّابيان وجوب توبه به طور مستمر و هميشگى اين است كه هيچ بشرى خالى از معصيت نيست ، يا با اعضا و جوارح خود نافرمانى خدا مىكند ، يا اگر در برخى حالات از معصيت با جوارح خالى باشد ؛ نيت گناه در دل او راه پيدا مىكند و اگر از آهنگ گناه خالى باشد از وسوسههاى شيطان كه افكار گوناگون و غافل كننده از ياد
هامش
( 1 ) - مائده ( 5 ) : 39 .
( 2 ) - بحار الأنوار : 13 / 352 ، باب 11 ، حديث 45 ؛ الكافى : 8 / 129 ، حديث 98 .