خصم دانشمند بحث بايد كرد و دليرى كردن چون دشمن در مقابل آيد به سخن و حمله و ضرب و دليرى كردن در همهء امور به شرط آن كه از حدّ شرع تجاوز نكند .
چون شخص را اين چهار خلق حاصل شد همهء اخلاق نيكش ممكن است كه حاصل شود .
آن اخلاق حسنه كه عارفان آن را « مقامات » گويند : صبر و شكر و رضا و توكّل و تسليم و صدق و اخلاص ، آن كه در عرف عام « خُلق خوش » آن را نام كنند چون تواضع و پيش سلامى و رفق و مدارات و از سرِ گناه گذشتن و عيب پوشيدن و بردبارى نمودن و نيازمندى و الفت و محبّت و دلسوزى يكديگر ورزيدن و امثال آن كه احصاى آن نمىتوان كردن ! اين خويهاى خوش عادت بايد كردن .
و از خلق بد كناره مىبايد جست مثل : ستمكارى و بددلى و ابلهى و حرص و شره و از براى دنيا خوارى كشيدن و هم از براى دنيا تكبّر بر مردم كردن و خشم بى جايگه و ميل طبع بر چيزهاى نامشروع نه ضرورت ، رشك و حسد بردن و امثال ذلك .
چه همچنان كه خلق نيك از بسيارى آن ، اين جا جاى تعداد آن نيست ، خلق بد را نيز اين جا نتوان هم برشمرد .
پس وظيفه آن است كه گويم : هر صفتى كه چون عادت شخص شود او را به سبب آن كمالى حاصل گردد اختيار بايد كرد كه خُلق نيك است و هر صفتى كه چون عادت شود شخص را سبب نقصانى گردد و از راه كمالش باز دارد و ترك بايد كرد خلق بد است و اللَّه المرشد . » « 1 » اين است آن طريقى كه وقت پر قيمت را بايد در آن طى كرد ، تا با سپرى كردن عمر در اين طريق خير دنيا و آخرت حاصل گردد و غير اين محصولى جز خِزْى دنيا و عذاب آخرت ندارد !
هامش
( 1 ) - شانزده رساله ، شاه داعى : 7 - 14 .