موارد اختلاف نقلها
جز آنچه گذشت ، كتابهايى مانند انساب الاشراف بلاذرى « 1 » و البدء و التاريخ مقدسى « 2 » نيز داستان سفر حضرت ( ص ) را بسيار خلاصهتر از آنچه در طبرى و سيرهء ابن هشام آمده ، نوشتهاند .
آنچه كه دربارهء همهء نقلهاى ياد شده در اين خبر مىتوان گفت ، اين است كه موارد اختلاف فراوانى بين نقلها وجود دارد . اين موارد ، بسيار گسترده است و جز در اصل واقعه ، كه سفرى به شام بوده و رخدادى هم در راه ارتباط با پيامبر ( ص ) رخ داده ، كيفيت ماجرا به هيچ روى واحد نيست . همانند بسيارى ديگر از اخبار سيره و متون كهن ، خبرى نقل مىكنند و در ادامه ، مطالب ديگرى در اطراف خبر ساخته مىشود كه آنها نيز بر اختلاف موجود در اصل خبر مىافزايد . به عنوان مثال ، خرگوشى ( متوفاى نيمهء دوم قرن چهارم ) بعد از نقل سفر دوم مىنويسد :
خديجه هفتاد كنيزك داشتى ؛ او را به گيسو باد مىزدند و بر زمين نرفتى و از تنعم بر تخت نشستى . . . چون باز نگريد محمد ( ص ) را ديد كه مىآيد بر ناقهاى نشسته ، بر سرش قبهاى از ياقوت سرخ و بر دست راست او فرشتهاى شمشير كشيده و بر دست چپ همچنين و بر بالاى سرش ابرى سايه افكنده . . . . « 3 »
در اينجا به برخى از نمونهها اشاره مىكنيم :
كتاب دلائل النبوه با اين كه روايت سفر پيامبر اكرم ( ص ) به شام را مستقيما به ابن اسحاق نسبت مىدهد ، عبارت ذيل را به اصل روايت اضافه مىكند : « فأخذ بزمام ناقته و قال يا عمّ الى من تكلنى ؟ لا أب لي و لا أمّ ، فرقّ له ابو طالب » . « 4 »
تاريخ الخميس نيز روايت را از ابن اسحاق نقل مىكند و اين عبارت را به آن اضافه مىكند : « و جعل ينظر بين عينيه ثمّ كشف عن ظهره . . . » .
در همان صفحه همچنين به روايت ابن اسحاق مىافزايد كه :
« فلا يرى الغمامة على أحد من القوم يراها متخلفة فوق الشجرة على رسول اللّه ( ص ) » . « 5 »
هامش
( 1 ) . بلاذرى ، احمد بن يحيى ، انساب الاشراف ، ج 1 ، ص 105 .
( 2 ) . مقدسى ، مطهر بن طاهر ، البدء و التاريخ ، ج 4 ، ص 134 .
( 3 ) . خرگوشى ، شرف النبى ، ص 48 .
( 4 ) . بيهقى ، احمد بن حسين ، دلائل النبوه ، ج 2 ، ص 27 .
( 5 ) . تاريخ الخميس ، ج 1 ، ص 258 .