احاديث ، " بَدا " در مورد خداوند متعال ، به دو معناى اخير به كار رفته است . معناى سوم ، مورد نزاع نيست و تنها معناى دوم ، مورد بحث و اختلاف نظر است .
در بحث قضا و قدر ديديم كه خداوند ، امكانات و دارايىهايى همچون : توان ، روزى و بقا را به طور محدود ، در اختيار انسانها قرار داده است . اين محدوديت ، تقدير الهى است . از سوى ديگر ، تقدير الهى به دو گونه محتوم ( تغييرناپذير ) و غير محتوم ( تغييرپذير ) تقسيم مىشود . امام باقر عليه السلام مىفرمايد :
مِنَ الامُورِ امُورٌ مَحتُومَةٌ كائِنَةٌ لا مَحالَةَ ، وَ مِنَ الامُورِ امُورٌ مُوقُوفَةٌ عِندَ اللّهِ ، يُقَدِّمُ فِيها مَا يَشاءُ وَ يَمحُو مَا يَشاءُ وَ يُثبِت مِنها ما يَشاءُ . « 1 »
برخى كارها ، كارهاى حتمىِ گريزناپذيرند و برخى كارها ، موقوف در پيشگاه خداوندند كه در آنها هر چه را بخواهد ، پيش مىاندازد و هر چه را بخواهد ، محو مىكند و هر چه را بخواهد ، اثبات مىنمايد .
بَدا ، عبارت است از : تغيير در تقدير غير حتمى از طريق تقديم و تأخير تقديرات و يا محو يك تقدير و اثبات تقديرى ديگر ، چنان كه قرآن كريم مىفرمايد :
" يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ .
« 2 »
خدا آنچه را بخواهد ، محو يا اثبات مىكند ، و اصل كتاب ، نزد اوست " .
امام صادق عليه السلام در تفسير اين آيه شريف مىفرمايد :
هَل يُمحى إلّا ما كَانَ ثابِتا ؟ وَ هَل يُثبَتُ إلّا ما لَم يَكُن ؟ « 3 » آيا جز آنچه ثابت است ، محو مىشود ؟ و آيا جز آنچه نبوده است ، اثبات مىشود ؟
هامش
( 1 ) تفسير العيّاشى : ج 2 ص 217 ح 65 ، بحار الأنوار : ج 4 ص 119 ح 58 .
( 2 ) رعد : آيه 39 .
( 3 ) الكافي : ج 1 ص 147 ح 2 ، التوحيد : ص 333 ح 4 .