مشرك ، و قَدَريّه كه شُرور را خارج از محدوده تقدير الهى مىدانند كافر شمرده شدهاند .
2 . آفرينش و تقدير شر ، تَبَعى است
احاديثِ تقديم آفرينش خير بر شر « 1 » بيانگر اين مطلباند كه هر چند شر ، آفريدگارى جدا از آفريدگار خير ندارد و آفريدگار هر دو ، همان ذات پاك خداوند است ، ولى خلقت شر و تقدير آن ، اصالت ندارد ؛ بلكه به تَبَع خير است . از اين رو پس از خير و به دنبال آن ، آفريده شده است .
به سخن ديگر ، هدف آفريدگار از آفرينش ، چيزى جز خير نيست ؛ ليكن آفرينش خير در جهان مادّه ، ناگزير ، برخى از شُرور را به دنبال دارد . براى نمونه ، آفرينش زمين ، خير است ؛ ولى زمين ، ويژگىهايى دارد كه گاهى زلزله پديد مىآيد . بنا بر اين ، زلزله هم مانند خود زمين ، پديدهاى الهى است ؛ امّا هدف اصلى و اوّلىِ آفريدگار ، آفريدن زلزله نبوده و اين پديده پس از آفرينش زمين و به تَبَع آن ، تحقّق يافته است . « 2 » البتّه همين زلزله ، حكمتهاى فراوانى همچون : آزمايش ، به ياد آوردن خدا و تكامل انسانها دارد .
نمونه ديگر : آفرينش انسان ، خير است ؛ امّا وى براى رسيدن به هدف آفرينش خود كه همانا رسيدن به مقام خلافت الهى است بايد داراى اراده و آزادى باشد . از آن سو ، موجود بااراده و آزاد ، مىتواند از آزادى خود ، سوء استفاده كند ، شر ( بدى ) ايجاد نمايد و جامعه را به فساد بكشاند . « 3 » در اين جا نيز هدف آفرينش ، آفريدن شر و فساد نبوده است ؛ بلكه شر و فساد ، پس از آفرينش موجودِ آزادى به نام انسان و به
هامش
( 1 ) ر . ك : دانشنامه عقايد اسلامى : ج 8 ص 389 ( آفرينش خير ، پيش از شر ) .
( 2 ) در مبحث شرور طبيعى توضيح خواهيم داد كه بخشى از آنها ناشى از كارهاى زشت انساناند .
( 3 ) آيه 30 سوره بقره " أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا و وَ يَسْفِكُ الدّمَآءَ ؛ [ فرشتگان گفتند ] : آيا در آن ( زمين ) ، كسى را مىگمارى كه فساد مىانگيزد و خونها مىريزد ؟ " ، به همين معنا اشاره دارد .