باقر » ( ع ) نام برده باز كنيه برايش نياورده و در هر موردى كه « مولى » را آورده « مولى ابو موسى » گفته نه « مولى ابراهيم بن ابى موسى » پس از دو جهت با عنوانى كه ابو اسحاق آورده تفاوت دارد ( كنيه و مولى ) .
سيد محمد صادق آل بحر العلوم كه رجال شيخ را تصحيح كرده و تعليقات بر آن نوشته در ذيل عنوان حمّاد در اصحاب باقر ( ع ) از ابن حجر نقل كرده كه در « تقريب التّهذيب » و در « تهذيب التّهذيب » اين مضمون را گفته است :
« حمّاد بن ابى سليمان ، مسلم ، اشعرى مولى ايشان ، ابو اسماعيل كوفى ، فقيه ، و صدوق است در سال يك صد و بيست ( 120 ) يا پيش از آن وفات يافته است » و باز از همو نقل كرده كه اين مضمون را گفته است :
« حمّاد از انس و زيد بن وهب و سعيد بن مسيّب و سعيد بن جبير و عكرمه و ابو وائل و ابراهيم نخعى و حسن و عبد الله بن بريده و شعبى . . روايت كرده است و پسرش اسماعيل و عاصم احول و شعبه و ثورى و ابو حنيفه و حكم بن عتيبه و اعمش و جمعى ديگر از او روايت مىكنند و اينان از اقران و ياران او بودهاند . » و گفته است : كه « ابو بكر بن ابى شيبه مرگ حمّاد را به سال يك صد و بيست ( 120 ) و ديگران به سال يك صد و نوزده ( 119 ) دانستهاند » و از ابن سعد نقل كرده كه گفته است :
« حمّاد در حديث ، ضعيف است و در آخر عمر او را اختلاطى به همرسيده و از « مرجئه » بوده است . حديث زياد مىداشته و هر گاه راى خود را مىگفته درست بوده و چون راى ديگران را ، غير از ابراهيم ، خطاء مىبوده . شعبه گفته است با زبيد بودم كه بر حمّاد گذشتيم زبيد گفت از اين دورى كن چه ، تغيير يافته . و مالك انس گفته است : به اعتقاد ما ، مردم ( از لحاظ علم و دين ) همان اهل عراق بودهاند و بس تا اين كه انسانى در آنجا پيدا شد به نام حمّاد كه بر اين دين اعتراض كرد و راى خود را به كار بست » و در تعليقهاى كه در ذيل عنوان حمّاد ، در « اصحاب حضرت صادق ( ع ) آورده
ادوار فقه ( فارسي ) — صفحة 562
مساهمون: محمود الشهابي الخراساني
ص٥٦٢