سبكى با شرح جلال الدين محلى آمده است عينا نقل كنيم :
( نزديك به اين ) يعنى صورت سببى كه دخول آن در دايرهء لفظ عام قطعى يا ظنى باشد ( آيهء خاصى است كه در قرآن از نظر رسم خط ) يعنى از نظر وضع و جايگاه و ترتيب قرار گرفتن ، و نه از نظر زمان نزول ( آيه عامى به دليل مناسبت موضوعى ) موجود ميان آن دو ( به دنبال آن آمده باشد ) . نظير اين آيه است كه مىفرمايد :
« أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطَّاغُوتِ . . . »
به طورى كه مفسران گفتهاند ، اين آيه به كعب بن اشرف و يهوديانى مانند او اشاره دارد كه وقتى به مكه وارد شدند و كشتگان بدر را ديدند ، مشركان را به گرفتن انتقام و جنگ با پيامبر ( ص ) تشويق كردند . كفار از ايشان پرسيدند : ما هدايتيافتهتريم يا محمد و اصحابش ؟ و ايشان پاسخ گفتند : شما . بااينكه به اوصافى كه در كتابشان راجع به پيامبر ( ص ) و منطبق بر او بود آگاهى داشتند و از ايشان پيمان گرفته شده بود كه آن را كتمان نكنند ؛ و اين امانتى بود كه اداى آن بر ايشان واجب بود ، اما به دليل حسادت نسبت به پيامبر ( ص ) آن را ادا نكردند و به كفار گفتند : شما هدايتيافتهتر هستيد . آيهء مذكور ، علاوه بر اين تهديد ، با ذكر اين كه پيامبر ( ص ) در كتاب ايشان وصف شده است متضمن امر به اداى امانت ، يعنى بيان اوصاف پيامبر ( ص ) نيز هست . اين معنا با مضمون آيهء بعد مناسبت دارد :
« إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها . . . »
اين آيه عام و شامل هر امانتى است . اما آيهء قبل ، بنا بر معنايى كه ذكر شد ، به امانتى كه همان بيان اوصاف پيامبر ( ص ) است اختصاص دارد . و عام در ترتيب و چينش آيات قرآنى كنار خاص نشسته ، اما از نظر ترتيب نزول شش سال با آن فاصله دارد . يعنى از زمان جنگ بدر در رمضان سال دوم تا روز فتح در رمضان سال هشتم . مؤلف [ ابن سبكى ] از اين صورت عام و خاص با عبارت آنچه نزديك به سبب خاص و لفظ عام است ياد كرد . زيرا در اين حالت عام به علت آيهء خاص نازل نشده است ، بر خلاف حالتى كه عام بر اساس سبب خاص نازل مىگردد « 1 » .
و ستايش اولين و آخرين مخصوص خداوند است .
هامش
( 1 ) . حاشيه علامه بنانى بر شرح جلال الدين محمد بن احمد محلى بر متن جمع الجوامع ، ج 2 : 40 و 41 .