وبستگى ، و « مكاره » ، جمع « مكروه » است ، به معنى ناخوشى ؛ يعنى : اى آن كه گشوده ومنحل مىگردد به أو بستگىها وگرههاى مكروهات وناخوشىها .
وَيا مَنْ يُفْثَأُ بِهِ حَدُّ الشَّدائدِ . « يفثأ » ، به معنى « يسكن » است يقال « فثأت القدر إذا سكنت غليانها بالماء » ؛ « 1 » يعنى : واى آن كه فرو نشانده مىشود به أو حدّت وشدّت شدايد .
وَيا مَنْ يُلْتَمَسُ مِنْهُ الْمَخْرَجُ إلى رَوْحِ الْفَرَجِ . التماس به حسب حقيقت ، طلب مساوى است از مساوى ، على سبيل التساوي ، بدون استعلا وبدون تضرّع وانكسار ، وگاه مستعمل مىشود ، مجازاً به معنى سؤال ودعا كه طلب أدنى است از اعلا به طريق تضرّع وانكسار واينجا اين معنى مراد است واستعمال هر يك از التماس وسئوال موضع ديگرى به واسطهء اقتضا مقام ، ودلالت ظاهر بر مرام ، امرى است شايع بين « الأنام » و « مَخْرَجَ » مصدر ميمى است به معنى خروج وبيرون رفتن ، وروح ، به معنى راحت واستراحت است چنانچه از ابن عبّاس « 2 » در آيهء « فروح وريحان » « 3 » منقول است ؛ يعنى : واى آن كه طلب كرده مىشود از أو به در شدن از تنگناىِ غم به سوى ساحت راحتِ فرح وشادى .
ذَلَّتْ لِقُدْرَتِكَ الصِّعابُ وَتَسَبَّبَتْ بِلُطْفِكَ الْاسبابُ . « ذل » ، مصدرش « ذِل » به كسر ذال آيد ، به معنى نرم وآسان شدن و « ذُل » به ضمّ ذال آيد ، مثل « ذلّت » و « مذلّت » ، به معنى هوان وخوار شدن و « ذِل » ، مأخوذ از اوّل را در غير انسان ، استعمال نمايند وموصوف به آن را « ذلول » گويند ومأخوذ از ثاني را در انسان ، استعمال نمايند [ وموصوف به آن ذليل است ] ودر اين فقره ، مأخوذ است از اوّل ، نه از ثاني وهر دو از باب « ضَرَبَ يَضْرِبُ » است و « تسبّب » ، مطاوع به سبب است ، به معنى سبب گرديدن به تقدير « سبّبت الأسباب فتسبّبت » ؛ يعنى : نرم وآسان شده است مر قدرت تو را
هامش
( 1 ) . ( لسان العرب ، ج 1 ، ص 120 ) . فَثَأ القِدْر : سكّن غَلْيانَها بِماءٍ .
( 2 ) . مجمع البيان ، ج 9 ، ص 379 .
( 3 ) . سورهء واقعه ، آيهء 89 .« فَرَوْحٌ وَرَيْحانٌ وَجَنَّةُ نَعِيمٍ »