پس از سقوط امويان ، در دورههاى نخستين خلافت عبّاسيان ، همان سياست پيشين با روشهاى ديگرى ادامه يافت ؛ گو اين كه به علل وعوامل متعدّدى بىنتيجه ماند وگسترش تشيّع در جهان اسلام - بويژه در مراكز سياسي وعلمي وبخصوص در بغداد - وروى كار آمدن نسل جديدى از محدّثان أهل سنّت ، به دگرگونى كلى در اين زمينه انجاميد وراه را براي فرآهم آمدن مجموعههاى ارزشمندى همچون فضايل أهل البيت ابن أبي حاتم رازي ( متوفاى 240 ه ) وفضايل امام على از أحمد بن حنبل امام حنبليان ( متوفاى 241 ه ) وكتابي به همين نام از محدّث مشهور حافظ طبرانى ( متوفاى 360 ه ) وباز هم به همين نام از اخبارى مشهور ابن أبي الدنيا ( متوفاى 281 ه ) ودهها نمونه ديگر از اين گونه مجموعههاى حديثي هموار كرد .
آزادىهاى نسبى به وجود آمده در دورههاى ميانى عبّاسيان وتشكيل دولتهاى شيعي وعلوي ويا طرفدار آنان در بخشهايى از دار الاسلام ، عامل مهمّى در تدوين وترويج ونشر كتابهاى « فضايل أمير المؤمنين عليه السلام » بود . از اينرو در قرن سوّم وچهارم هجرى فرآهم آمدن بيشترين تعداد كتابهاى فضايلِ متعلّق به أهل بيت عليهم السلام را با نامهاى گوناگونى شاهديم .
هر نويسندهاى نيز به اقتضاى موضوع نوشته خود ، به فضايل آن حضرت پرداخته است ؛ برخى در ضمن سيرهء رسول اللَّه صلى الله عليه وآله ، برخى در لابلاى وقايع وجنگهاى صدر اسلام ، برخى در ضمن تفسير آيات قرآن ، برخى در ذيل آياتي كه در بارهء مناقب آن حضرت نازل شده وبا عناوينى همچون « ما نزل من القرآن
ميراث حديث شيعه — صفحة 108
مساهمون: مهدى مهريزى
ص١٠٨