مشاهدات : محسوساتى هستند كه با حس ظاهرى درك مىشوند ، مانند النار محرقة .
وجدانيات : با حواس باطنى درك مىشوند ، مانند احساس گرسنگى .
تجربيات : ذهن پس از تكرار مشاهده به آن حكم مىكند ، مانند مسكن بودن برخى از قرصها .
حدسيات : ذهن پس از تكرار مشاهدات مانند تجربيات حكم به آنها مىكند ، با اين تفاوت كه سبب در تجربيات سببيتش معلوم و ماهيتش مجهول است و در حدسيات هردو جهت معلوم است ، مانند اينكه ماه ، نور خود را از خورشيد مىگيرد .
متواترات : ذهن به واسطهى شنيدن از گروهى كه احتمال تبانى آنان بر كذب ناممكن باشد حكم مىكند ، مانند بودن مكه در حجاز .
با اين حال قضاياى نظرى قضايايى هستند كه ذهن به واسطهى نظر و استدلال حكم به آنها مىكند ، مانند « العالم حادث » كه حكم به حدوث عالم ، نظرى است چون از نظر و استدلال كسب شده است . العالم متغير و كل متغير حادث . پس نتيجهى اين قياس يقين است ؛ چون با دليل قطعى كسب شده است و هرگاه قياس از امثال چنين نتيجهاى تركيب شود ، برهانى است .
مقدمات غير يقينى عبارتند از :
مشهورات ، مسلمات ، مقبولات ، مظنونات ، مخيلات و وهميات و به جز برهان بقيهى اقسام قياس از آنها تركيب مىشود .
برهان دلالت :
استدلال از معلول بر علت يا با يكى از دو معلول بر ديگرى است ، مانند استدلال به وسيلهى باران بر وجود ابر .
برهان علت :
استدلال از علت بر معلول مانند استدلال به وسيلهى ابر بر باران .
برهان خلف :
اثبات يك حكم از طريق اثبات دروغ بودن نقيض آن . هرقياس و دليلى كه براى ابطال مذهب مخالف از آن استفاده مىكند تا صحت مذهب خود را اثبات كند ، مذاهب را برمىشمارد و يك به يك آنها را باطل مىكند .
البرهان :
كتابى در اصول فقه به روش متكلمان كه به وسيلهى امام الحرمين