ب ) فرد يا گروه خاصى واضع الفاظ نيست ، بلكه واضع اوليه ، همه افراد بشر نخستين بودهاند . « 1 »
مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 1 ، ص ( 20 - 19 ) .
محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 1 ، ص 27 .
صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 1 ، ص ( 84 - 83 ) .
ولايى ، عيسى ، فرهنگ تشريحى اصطلاحات اصول ، ص 327 .
فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 42 .
واضع لغات
ر . ك : واضع الفاظ
وجوب
حكم الزامى و طلب اكيد متعلق به چيزى وجوب ، از اقسام احكام الزامى بوده و عبارت است از حكم تكليفى شرعى كه شارع بهطور جزم و الزام ، انجام متعلق آن را از مكلف خواسته و راضى به ترك آن نيست ، و براى عمل به آن پاداش و براى تركش كيفر قرار داده است ، مانند : وجوب نماز ، روزه و اداى امانات .
محمدى ، ابو الحسن ، مبانى استنباط حقوق اسلامى يا اصول فقه ، ص 45 .
صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 63 .
شهيد ثانى ، زين الدين بن على ، تمهيد القواعد ، ص ( 35 - 34 ) .
سجادى ، جعفر ، فرهنگ معارف اسلامى ، ص ( 546 - 545 ) .
فخر رازى ، محمد بن عمر ، المحصول فى علم اصول الفقه ، ج 1 ، ص 93 .
ولايى ، عيسى ، فرهنگ تشريحى اصطلاحات اصول ، ص ( 372 - 371 ) .
طباطبايى حكيم ، محمد تقى ، الاصول العامة للفقه المقارن ، ص 58 .
فيض ، على رضا ، مبادى فقه و اصول ، ص ( 111 - 110 ) .
مشكينى ، على ، اصطلاحات الاصول ، ص 280 .
زحيلى ، وهبه ، اصول الفقه الاسلامى ، ج 1 ، ص 45 .
فاضل لنكرانى ، محمد ، سيرى كامل در اصول فقه ، ج 5 ، ص ( 63 - 65 ) .
وجوب ارشادى
وجوب دلالتكننده بر حكم وضعى شرعى يا حكم عقلى وجوب ارشادى ، مقابل وجوب مولوى بوده و به وجوبى گفته مىشود كه لازمه آن بعث حقيقى مكلف به انجام فعل نيست ، بلكه يا راهنمايى و ارشاد به حكم عقل است در جايى كه عقل بهطور مستقل به چيزى حكم مىكند و يا ارشاد به مصلحت چيزى است كه بهجا آوردن متعلق حكم ، وسيلهاى براى رسيدن به آن محسوب مىشود ؛ براى مثال ، در آيه
« أَطِيعُوا اللَّهَ . . . » ، *
« أَطِيعُوا » *
امر ارشادى است ، زيرا عقل بهطور مستقل به وجوب اطاعت خداوند حكم مىنمايد ؛ بنابراين
« أَطِيعُوا » *
ارشاد به حكم عقل است ، كه از جانب شارع رسيده است .
و يا در روايتى كه مىگويد : « بدن و لباست را براى نماز تطهير كن » ، در ظاهر ، شستن لباس و بدن تكليف است ، ولى در حقيقت ، عنوان طهور ، مأمور به است ، چون گفته شده : « لا صلاة الا بطهور » ؛ بنابراين ، در اين موارد ، به ظاهر ، امر روى چيزى رفته است شستن لباس و بدن براى نماز ولى در واقع ، غرض ، بيان مصلحتى است كه در چيز ديگر وجود دارد ؛ يعنى خبر از مصلحت عملى است در ضمن بيان حكم ديگر كه عبارت است از شرطيت طهارت براى نماز .
نتيجه : وجوب ارشادى يا از طريق حكم عقل به دست مىآيد و يا از طريق حكم شرع ( آنجا كه حكم شرع ارشاد به جزئيت ، شرطيت و يا مانعيت چيزى براى چيز ديگر است ) .
صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 82 .
محمدى ، على ، شرح رسائل ، ج 4 ، ص 76 .
شيرازى ، محمد ، الوصول الى كفاية الاصول ، ج 2 ، ص 26 .
خويى ، ابو القاسم ، محاضرات فى اصول الفقه ، ج 2 ، ص ( 376 - 375 ) .
وجوب استقلالى
وجوب شىء مورد توجه استقلالى شارع وجوب استقلالى ، مقابل وجوب ضمنى ، آن است كه چيزى به طور مستقل مورد توجه شارع و مولا قرار بگيرد ، و سپس نسبت به آن بعث اكيد و الزام شديد نمايد ، مانند : وجوب نمازهاى واجب و روزه ماه مبارك رمضان كه شارع بهطور مستقل آنها را در نظر گرفته و با توجه به وجود مصلحت در خود آنها ، همه آنها را واجب دانسته است .
جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 6 ، ص 415 .
وجوب اصلى
وجوب مستفاد از خطاب مستقلّ شرعى وجوب اصلى ، مقابل وجوب تبعى بوده و در آن ، خطاب مستقلى به دلالت مطابقى برآن دلالت نموده و بهطور مستقيم مورد اراده آمر مىباشد . بنابراين ، هرگاه كلام ، درصدد اعلام وجوب بهطور مستقيم باشد وجوب اصلى انشا مىگردد ، مانند : « صل » ، كه مولا بهطور مستقيم وجوب را روى نماز برده است . پس وجوب نماز ، به دلالت مطابقى از خطابى مستقل به دست آمده و ازاينرو ، وجوب اصلى نام گرفته است .
مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 1 ، ص 93 .
ولايى ، عيسى ، فرهنگ تشريحى اصطلاحات اصول ، ص 366 .
محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 1 ، ص 196 .
مشكينى ، على ، اصطلاحات الاصول ، ص 281 .
جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 2 ، ص 352 .
عراقى ، ضياء الدين ، نهاية الافكار ، ج 1 ، ص 332 .
آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص 152 .
فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 2 ، ص 368 .
هامش
( 1 ) . خويى ، ابو القاسم ، محاضرات فى اصول الفقه ، ج 1 ، ص 33 .