شهرت عملى
رواج عمل به روايتى توسط عده زيادى از فقها شهرت عملى ، به معناى اشتهار عمل به روايتى از جانب عده زيادى از فقها است كه تعدادشان به حد اجماع نمىرسد ؛ به اين معنا كه مشهور فقها در مقام فتوا و انتخاب رأى و نظر خويش در يكى از مسائل فقهى ، آن روايت را مستند قرار داده و با تكيه بر مضمون آن ، فتوا دادهاند . « 1 »
مشهور فقهاى اماميه اعتقاد دارند شهرت عملى باعث جبران ضعف سند روايت ضعيف ، و اعراض مشهور از عمل به روايتى ، موجب ضعف روايت صحيح مىگردد . برخى از متأخرين با اين امر مخالفت نموده و مىگويند : خبر ضعيف فى نفسه حجيت ندارد ، و فتواى مشهور نيز حجت نيست ؛ بنابراين ، انضمام اين دو به هم ديگر ، انضمام غير حجت به غير حجت بوده و باعث حجيت خبر ضعيف و جبران ضعف آن نمىشود . « 2 »
نكته اول :
مشهور اصولىها بر اين اعتقادند كه آن شهرت عملى كه جابر ضعف سند و كاسر صحت روايت است ، شهرت عملى قدما است ، و قدما ، فقيهانى هستند كه در عصر ائمه عليهم السّلام ، يا در زمان غيبت صغرى و يا كمى بعد از آن زندگى مىكردهاند ؛ افرادى همچون : پدر شيخ صدوق ، شيخ صدوق ، شيخ مفيد ، سيد مرتضى ، شيخ طوسى ، حلبى و سلار . « 3 »
نكته دوم :
نسبت ميان شهرت عملى با شهرت روايى ، عموم و خصوص من وجه است ، زيرا گاهى يك روايت را عده زيادى نقل كردهاند شهرت روايى دارد ولى فقها به استناد آن فتوا ندادهاند شهرت عملى ندارد زيرا مثلا در مقام تقيه صادر شده است ، و گاهى روايتى شهرت روايى ندارد ، اما عده زيادى به استناد آن فتوا دادهاند شهرت عملى دارد و گاهى هر دو را دارد .
نكته سوم :
برخى از اصولىها معتقدند شهرتى كه در باب تعارض بين اخبار وجود دارد و از مرجحات محسوب مىشود ، شهرت عملى است نه شهرت روايى . « 4 »
ولايى ، عيسى ، فرهنگ تشريحى اصطلاحات اصول ، ص 225 .
محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 3 ، ص 314 .
مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص 152 .
مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص 417 و 424 .
محمدى ، ابو الحسن ، مبانى استنباط حقوق اسلامى يا اصول فقه ، ص 277 .
خمينى ، مصطفى ، تحريرات فى الاصول ، ج 3 ، ص 221 و 226 .
مغنيه ، محمد جواد ، علم اصول الفقه فى ثوبه الجديد ، ص 231 .
جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص ( 116 - 115 ) .
حيدر ، محمد صنقور على ، المعجم الاصولى ، ص 684 .
شهرت عملى استنادى
ر . ك : شهرت عملى
شهرت عملى قدما
رواج عمل به روايتى توسط فقهاى نزديك به عصر امامان عليهم السّلام شهرت عملى قدما ، در موردى است كه اشتهار عمل به روايت صدور فتوا به استناد آن در ميان عده زيادى از اصحاب ائمه عليهم السّلام و گذشتگان از فقهاى اماميه محقق شده باشد .
« قدما » فقيهانى هستند كه يا هم عصر ائمه عليهم السّلام بودهاند ، يا در زمان غيبت و يا در فاصله كمى بعد از آن مىزيستهاند كه بزرگانى همچون « ابن جنيد اسكافى ، ابن ابى عقيل ، على بن بابويه قمى و فرزند بزرگوارش شيخ صدوق ، شيخ مفيد و دو شاگرد بزرگوارش سيد مرتضى و شيخ طوسى ، ابن زهره ، ابو الصلاح حلبى ، سلار ، قاضى ابن براج و ابن ادريس عجلى ( بنا بر نظر برخى ) » را شامل مىشود .
مشهور فقهاى اماميه اعتقاد دارند شهرت عملى قدما موجب جبران ضعف سند روايت ضعيف ، و اعراض مشهور قدما از عمل به روايتى ، موجب ضعف روايت صحيح مىگردد ، هرچند برخى با اين امر مخالفت نمودهاند .
دليل حجيت شهرت عملى قدما ، تعبد آنها به مضمون روايات بوده است كه اين امر سبب حصول اطمينان نسبت به مستند بودن فتواى آنها به اين روايت خاص يا روايت ديگرى با همين مضمون مىباشد .
محمدى ، ابو الحسن ، مبانى استنباط حقوق اسلامى يا اصول فقه ، ص 277 .
مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص 152 .
جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 4 ، ص ( 389 - 388 ) .
سبحانى تبريزى ، جعفر ، الموجز فى اصول الفقه ، ج 2 ، 1 ، ص 273 .
نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 3 ، ص 153 .
مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص 417 و 424 .
شهرت عملى متأخرين
رواج عمل به روايتى توسط عده زيادى از فقهاى متأخّر از عصر امامان عليهم السّلام شهرت عملى متأخرين ، در موردى است كه اشتهار عمل به روايت صدور فتوا به استناد آن در ميان جمع زيادى از فقهاى متأخر محقق شده باشد .
« فقهاى متأخر » فقيهانى هستند كه اجتهاد را بهطور
هامش
( 1 ) . نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 3 ، ص 153 .
( 2 ) . خويى ، ابو القاسم ، مصباح الاصول ، ج 2 ، ص 202 .
( 4 و 3 ) . سبحانى تبريزى ، جعفر ، الموجز فى اصول الفقه ، ج 1 ، 2 ، ص 273 .