نائينى ، محمد حسين ، اجود التقريرات ، ج 2 ، ص 177 .
ايروانى ، باقر ، الحلقة الثالثة فى اسلوبها الثانى ، ج 3 ، ص 442 .
خويى ، ابو القاسم ، مصباح الاصول ، ج 3 ، ص 289 .
صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 5 ، ص 142 و 366 .
خمينى ، مصطفى ، تحريرات فى الاصول ، ج 3 ، ص 446 و 463 .
شك در محصل غرض
ر . ك : شك در محصل
شك در مزيل
ر . ك : شك در رافع
شك در مصداق
ر . ك : شبهه مصداقى
شك در مقتضى
شك در بقاى چيزى ، به واسطه شك در قابليت استمرار آن شك در مقتضى ، مقابل شك در رافع بوده و عبارت است از شك در بقاى چيزى ( مستصحب ) به دليل شك در قابليت و استعداد ذاتى آن براى ادامه وجود .
توضيح :
گاهى شك در بقاى مستصحب ( موضوع يا حكم ) ، از شك در وجود مقتضى سرچشمه مىگيرد ؛ يعنى با قطعنظر از عروض موانع ، شك وجود دارد كه آيا اين شىء قابليت استمرار وجود را دارد يا نه ؛ براى مثال ، كلمه « يوم » اسم است براى مدت زمان بين طلوع و غروب خورشيد و وقتى آخرين لحظه آن سپرى شد ، جاى خود را به شب مىدهد ، اما نزديك غروب بر اثر ابرى بودن هوا شك مىشود كه روز باقى است يا منقضى شده ، چون ترديد وجود دارد كه بيش از اين قابليت بقا را دارد يا قابليت آن به پايان رسيده است . مثال ديگر اينكه ، در ادله آمده است شخص مغبون ، حق خيار غبن دارد ، ولى ادله در فوريت يا استمرار آن خيار ظهور ندارد ، بلكه قدر متيقن از ادله ، حمل آن بر فوريت است ، اما اينكه در زمانهاى بعد غير از اولين زمان نيز اين خيار موجود است يا نه ، دليل بر بقاى آن وجود ندارد ؛ پس شك در بقاى خيار غبن از نوع شك در مقتضى است .
نيز ر . ك : استصحاب با شك در مقتضى .
مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص 277 .
انصارى ، مرتضى بن محمد امين ، فرائد الاصول ، ج 2 ، ص 558 .
كوثرانى ، محمود ، الاستصحاب فى الشريعة الاسلامية ، ص 54 .
نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 4 ، ص 319 .
روحانى ، محمد ، منتقى الاصول ، ج 6 ، ص 16 .
محمدى ، على ، شرح رسائل ، ج 5 ، ص 78 .
صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 144 و 435 .
نائينى ، محمد حسين ، اجود التقريرات ، ج 2 ، ص 355 .
فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 5 ، ص ( 247 - 246 ) .
حكيم ، محمد سعيد ، المحكم فى اصول الفقه ، ج 5 ، ص 69 .
شك در مكلّف به
ترديد در متعلق حكم شرعى شك در مكلف به ، مقابل شك در تكليف ، و در جايى است كه حكم شرعى معلوم بوده ولى در متعلق آن شك وجود دارد . اين نوع شك اقسامى دارد « 1 » كه در اينجا به دو قسم آن اشاره مىشود :
1 . شك در صدور متعلق تكليف از مكلف ، بعد از احراز اصل جعل حكم شرعى و انشاى آن به دست شارع و بعد از احراز تحقق موضوع آن در خارج ، مانند آنكه مكلف بداند حكم وجوب براى نماز ظهر جعل و انشا شده است و داخل شدن وقت نماز ظهر و فعليت آن وجوب بر او نيز معلوم باشد ، ولى شك كند كه نماز ظهرش را خوانده تا امتثال كرده باشد يا نخوانده است ؛
2 . شك در متعلق تكليف بعد از علم به اصل تكليف ، مانند آنكه مكلف بداند وجوبى متوجه او است علم به انشاى وجوب و فعليت آن دارد اما نداند كه اين وجوب به نماز ظهر تعلق گرفته است يا به نماز جمعه ، كه در اين صورت اگر هريك را انجام دهد و ديگرى را ترك كند در امتثال امر شك مىنمايد . « 2 »
شك در تكليف ، به نظر مشهور اصوليون ، مجراى برائت عقلى و شرعى ، و شك در مكلف به مجراى احتياط و اصالة الاشتغال است .
نكته :
در شك در مكلف به ، نظريات ديگرى نيز وجود دارد ، مانند اينكه برخى از اصوليون ، شك در مكلف به را در جايى مىدانند كه مكلف ، به جنس تكليف يا نوع آن علم ، ولى در متعلق آن ترديد داشته باشد و علاوه بر اين ، احتياط نيز ممكن باشد .
انصارى ، مرتضى بن محمد امين ، فرائد الاصول ، ج 1 ، ص 313 .
خمينى ، روح اللّه ، تهذيب الاصول ، ج 2 ، ص 247 .
مشكينى ، على ، تحرير المعالم ، ص 194 .
نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 4 ، ص 4 و 7 .
روحانى ، محمد ، منتقى الاصول ، ج 5 ، ص 45 .
صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 5 ، ص 139 .
سبحانى تبريزى ، جعفر ، المحصول فى علم الاصول ، ج 3 ، ص 13 .
سبزوارى ، عبد الاعلى ، تهذيب الاصول ، ج 2 ، ص 179 .
محمدى ، على ، شرح رسائل ، ج 2 ، ص 221 .
همان ، ج 1 ، ص 108 .
بروجردى ، محمد ، مبانى حقوق اسلامى ( مختلف الاصول ) ، ص 148 .
نائينى ، محمد حسين ، اجود التقريرات ، ج 2 ، ص 316 و 237 .
ذهنى تهرانى ، محمد جواد ، تحرير الفصول ، ج 5 ، ص ( 620 - 618 ) .
هامش
( 1 ) . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 392 .
( 2 ) . حيدر ، محمد صنقور على ، المعجم الاصولى ، ص 677 .