و معانى آن غير قابل ادراك باشد ، بلكه كتابى است كه به زبان قوم و براى هدايت مردم نازل گرديده است و اگر تمام معانى آن مجمل و غير قابل ادراك باشد ، علت غايى نزول آن منتفى مىگردد .
نيز ر . ك : حجيت نصوص كتاب ؛ حجيت ظواهر كتاب .
مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص 53 .
ميرزاى قمى ، ابو القاسم بن محمد حسن ، قوانين الاصول ، ج 1 ، ص 393 .
رشاد ، محمد ، اصول فقه ، ص 199 .
حجيت مذهب صحابى
صحّت استناد به آراى صحابه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در استنباط حكم شرعى حجيت مذهب صحابى ، عبارت است از صحت استناد به آرا و فتاواى اصحاب پيامبر صلّى اللّه عليه و آله به عنوان منبع شناخت احكام موضوعات ، در مواردى كه نص يا اجماعى براى بيان حكم مسئله وجود نداشته باشد .
مذهب صحابى نزد علماى اماميه اعتبارى ندارد . در ميان علماى اهل سنت نيز پنج ديدگاه درباره آن وجود دارد :
1 . جمعى معتقدند مذهب صحابى مطلقا حجيت دارد ؛
2 . برخى آن را در صورت مخالفت با قياس حجت مىدانند ؛
3 . بعضى فقط مذهب « ابو بكر » و « عمر » را حجت مىدانند ؛
4 . عدهاى فقط نظر خلفاى راشدين را در صورتى كه در مسألهاى باهم اتفاق نمايند حجت مىدانند ؛
5 . « غزالى » مذهب صحابى را مطلقا حجت نمىداند . « 1 »
طباطبايى حكيم ، محمد تقى ، الاصول العامة للفقه المقارن ، ص 439 .
خضرى ، محمد ، اصول الفقه ، ص 410 .
زحيلى ، وهبه ، اصول الفقه الاسلامى ، ج 2 ، ص 851 .
زحيلى ، وهبه ، الوجيز فى اصول الفقه ، ص 106 .
نمله ، عبد الكريم بن على بن محمد ، الجامع لمسائل اصول الفقه ، ص 380 .
جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص 360 .
ابو زهره ، محمد ، اصول الفقه ، ص 198 .
حجيت مصالح مرسله
صحّت استناد به مصالح مرسله در كشف احكام شرعى حجيت مصالح مرسله ، به معناى صحت تمسك به مصالح مرسله و اعتبار آن به عنوان منبع شناخت احكام الهى است .
نظر فقها و خبرگان مذاهب اسلامى درباره اعتبار مصالح مرسله به شرح زير است :
أ ) فقيهان شيعه ، مصالح مرسله را به عنوان منبع و پايه شناخت احكام الهى ، چه در مسائل عبادى و چه در مسائل معاملاتى ، نپذيرفتهاند ، زيرا پذيرفتن آن به اين عنوان ، مفاسد زيادى را به دنبال خواهد داشت ، از جمله :
1 . اعتراف به نقص در تشريع ؛
2 . راه يافتن تضاد در فقه اسلام ، زيرا مصالحى را كه هر مجتهد از راه مصلحتانديشى تشخيص مىدهد ، با مجتهد ديگر متفاوت است .
ب ) فقيهان شافعى نيز مصالح مرسله را به عنوان پايه شناخت احكام بهطور مطلق نپذيرفتهاند .
« محمد بن ادريس شافعى » پيشواى مذهب شافعى مىگويد : با مصالح مرسله نمىتوان براى حوادث مستحدث حكم شرعى استنباط نمود و هركس از اين راه براى حوادث پيش آمده حكمى بدهد بايد بداند كه مرتكب تشريع شده و همانند كسى است كه از راه استحسان مرتكب تشريع گرديده است .
« ابو محمد غزالى » از عالمان شافعى نيز ، مصالح مرسله را در قسمت مصالح ضرورى با سه شرط ضرورى ، قطعى و كلى بودن حجت دانسته است .
ج ) دانشمندان ظاهرى ، حنفى بنا به نقلى و حنبلى نيز مصالح مرسله را حجت ندانستهاند .
د . فقيهان مالكى در مواردى كه نص خاص و يا اجماع وجود نداشته باشد ، با شرايطى ، مصالح مرسله را به عنوان منبع شناخت احكام الهى پذيرفتهاند . « 1 * »
محمدى ، ابو الحسن ، مبانى استنباط حقوق اسلامى يا اصول فقه ، ص 230 .
طباطبايى حكيم ، محمد تقى ، الاصول العامة للفقه المقارن ، ص 386 .
حجيت مفهوم
مفهوم داشتن يا نداشتن هريك از انواع قضايا حجيت مفهوم ، به معناى اعتبار مفهوم قضايا ( در مقابل منطوق آن ) براى گوينده و شنونده در محاورات عرفى و عقلايى و صحت استناد به آن است .
اصوليون درباره حجيت مفاهيم اختلاف دارند . اين اختلاف در واقع يك اختلاف صغروى است نه كبروى ، چون اختلاف آنها به اين برمىگردد كه آيا قضايا داراى مفهوم هستند يا نه ، ولى پس از اثبات مفهوم براى قضايا ، در كبرى كه حجيت مفهوم باشد ، اختلافى بين اصوليون وجود ندارد ، چون همه به اتفاق چنين مفهومى را حجت مىدانند .
براى مثال ، وقتى مولا در يك قضيه شرطى مىگويد : « اذا سلّم زيد أكرمه » اصوليون اختلاف دارند كه آيا اين جمله مفهوم دارد يا ندارد ، ولى بعد از اثبات وجود مفهوم براى آن ، درباره حجيت آن اختلافى ندارند .
اصوليون در بحث مفهوم دو مبناى متفاوت دارند :
هامش
( 1 ) . غزالى ، محمد بن محمد ، المستصفى من علم الاصول ( به ضميمه فواتح الرحموت بشرح مسلم الثبوت ) ، ج 1 ، ص 260 .
( 1 * ) . جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص ( 339 - 335 ) .