تزئينات
ر . ك : مصالح تحسينى
تزاحم
تنافى دو حكم به سبب عدم امكان جمع بين آن دو در مقام امتثال تزاحم ، در اصطلاح عبارت است از تنافى دو حكم داراى ملاك در مقام امتثال ، به سبب آنكه مكلف ، به انجام هر دو در يك زمان قادر نمىباشد .
در كتاب « بحوث فى علم الاصول » آمده است :
« التزاحم ، هو التنافى بين الحكمين بسبب عدم قدرة المكلف على الجمع بينهما فى عالم الامتثال » . « 1 »
براى مثال ، در جايى كه دو نفر در حال غرق شدن مىباشند ، شخص حاضر در محل ، به نجات هر دو مكلف است ، اما اگر قدرت نجات هر دو را باهم نداشته باشد ، در اينجا ميان دو حكم وجوب نجات غريق ، تزاحم بهوجود مىآيد .
در مورد تزاحم ، اصوليون اعتقاد دارند عقل به انجام تكليف مهمتر ( اهم ) ، و در صورت تساوى ، به تخيير حكم مىكند .
نكته :
ميان تزاحم و تعارض چنين فرق گذاشته شده است :
1 . در باب تعارض ، مدلول دو حكم در مقام ثبوت ، باهم تعاند و تنافى دارند ؛ يعنى در مقام جعل و تشريع ، قابل اجتماع نمىباشند ، چون مستلزم تناقض و اجتماع اراده و كراهت در نفس آمر نسبت به متعلق واحد است .
اما در باب تزاحم ، تعاند در مقام اثبات ، فعليت و امتثال است ، مانند : تزاحم وجوب نجات دو غريق در يك زمان .
2 . مقدم كردن يكى از دو حكم متعارض بر ديگرى ، به رفع حكم از موضوع برگشت مىكند ، اما در باب تزاحم برگشت آن رفع حكم به سبب رفع موضوع است .
3 . مرجحات در باب تعارض به مقدار دلالت و قوت سند يكى از متعارضين بر ديگرى بستگى دارد ، اما در باب تزاحم ربطى به دلالت و سند حكم ندارد ، بلكه ممكن است يكى از اين دو ، بر ديگرى كه دلالت و سندش قوىتر است مقدم گردد .
فرقهاى ديگرى نيز بيان شده كه به منظور رعايت اختصار ، از بيان آنها خوددارى مىشود .
نيز ر . ك : تزاحم امتثالى ؛ تزاحم حفظى ؛ 3 ، چ تزاحم ملاكى .
صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 455 .
مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 1 ، ص 300 .
مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 1 ، ص 194 .
حكيم ، محمد سعيد ، المحكم فى اصول الفقه ، ج 6 ، ص ( 23 - 21 ) .
مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 3 ، ص ( 520 - 519 ) .
نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 1 ، 2 ، ص ( 320 - 317 ) .
نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 4 ، ص 704 .
نائينى ، محمد حسين ، اجود التقريرات ، ج 2 ، ص 502 .
نائينى ، محمد حسين ، اجود التقريرات ، ج 1 ، ص 270 .
شيرازى ، محمد ، الوصول الى كفاية الاصول ، ج 2 ، ص 336 .
موسوى بجنوردى ، محمد ، مقالات اصولى ، ص 101 .
خويى ، ابو القاسم ، مصباح الاصول ، ج 3 ، ص 354 .
سبحانى تبريزى ، جعفر ، المحصول فى علم الاصول ، ج 4 ، ص 408 .
حيدرى ، على نقى ، اصول الاستنباط ، ص 299 .
مغنيه ، محمد جواد ، علم اصول الفقه فى ثوبه الجديد ، ص 428 .
طباطبايى قمى ، تقى ، آراؤنا فى اصول الفقه ، ج 1 ، ص 236 .
مشكينى ، على ، اصطلاحات الاصول ، ص 108 .
فاضل لنكرانى ، محمد ، سيرى كامل در اصول فقه ، ج 6 ، ص ( 522 - 518 ) و ( 578 - 575 ) .
تزاحم آمرى
ر . ك : تزاحم ملاكى
تزاحم احكام
ر . ك : تزاحم
تزاحم استصحاب و استصحاب
تنافى ميان مفاد دو استصحاب در مقام امتثال تزاحم استصحاب و استصحاب ، عبارت است از تنافى ميان دو استصحاب در مقام امتثال ؛ براى مثال ، در جايى كه احتمال زنده بودن غريق وجود دارد ، و مقتضاى استصحاب حيات هر دو نفر ، وجوب نجات آنها است ، درحالىكه شخص مكلف به نجات هر دو در يك زمان قادر نيست .
نكته :
در باب تزاحم ، در صورت اختلاف ملاك در حكم ، هركدام كه ملاك آن قوىتر باشد ، أخذ مىشود ، مثل اينكه يكى از دو غريق عالم يا صالح و پرهيزگار باشد ، كه در اين صورت ، او مقدم مىشود ، ولى اگر هر دو مساوى بودند مكلف ، براى نجات هريك از آنها مخير است .
مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 3 ، ص 480 .
سبحانى تبريزى ، جعفر ، المحصول فى علم الاصول ، ج 4 ، ص 246 .
تزاحم استصحابين
ر . ك : تزاحم استصحاب و استصحاب
تزاحم امتثالى
تنافى ميان دو يا چند حكم فعلى در مقام امتثال تزاحم امتثالى ، مقابل تزاحم ملاكى و تزاحم حفظى ، و به معناى تنافى ميان دو يا چند حكم فعلى در مقام امتثال است ؛ يعنى علت تنافى و تزاحم ، عجز و ناتوانى مكلف از انجام متعلق آن احكام در يك زمان است ؛ پس تزاحم امتثالى در جايى است
هامش
( 1 ) . صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 7 ، ص 26 .