اراده تام
ميل شديد به تحقق مراد و عدم رضايت به ترك آن اراده تام ، مقابل اراده ناقص مىباشد و آن ، اراده مؤكد و شديدى است كه در نفس مولا ( مريد ) براى دستيابى به مطلوب ( مراد ) خارجى به وجود مىآيد ، بهطورى كه راضى به دست برداشتن از آن نيست ؛ به بيان ديگر ، اراده تام ، يعنى اراده شديد به مراد ، بدون جواز ترك آن ، مانند : اراده تعلق گرفته به انجام دادن واجبات .
در كتاب « بحوث فى علم الاصول » آمده است :
« ارادة المولى و طلبه و هى تارة شديدة كما في الواجبات و اخرى ضعيفة كما في المستحبات ؛ اراده و طلب مولا گاهى شديد است ، مانند : طلب او در واجبات و گاهى ضعيف است ، مانند :
طلب او در مستحبات » . « 1 »
سبحانى تبريزى ، جعفر ، الموجز فى اصول الفقه ، ج 1 ، ص 55 .
نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 1 ، ص ( 137 - 135 ) .
اراده تشريعى
طلب انجام كارى توسط مكلّفان از طريق قانونگذارى اراده تشريعى ، مقابل اراده تكوينى مىباشد و به اراده قانونگذار يا شارع بر انجام كارى از سوى مكلفان از طريق تشريع يا قانونگذارى ، گفته مىشود .
به بيان ديگر ، اراده شارع در به جا آوردن كارى توسط مكلفان و به اختيار آنها ، مثل اراده خداوند به انجام عبادات و واجبات از سوى بندگان به اراده و اختيار خود آنان و همچنين اراده قانونگذار به رعايت قوانين از سوى مردم ، اراده تشريعى ناميده مىشود .
نكته :
در اراده تكوينى ، متعلق اراده در خارج ايجاد مىگردد ، اما در اراده تشريعى ، متعلق آن در ظرف اعتبار ايجاد مىگردد و ايجاد آن در خارج از طريق مكلف و اراده او مطلوب است .
مشكينى ، على ، اصطلاحات الاصول ، ص 29 .
بجنوردى ، حسن ، منتهى الاصول ، ص 118 .
آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص 90 .
شيرازى ، محمد ، الوصول الى كفاية الاصول ، ج 2 ، ص 72 .
موسوى بجنوردى ، محمد ، مقالات اصولى ، ص 64 .
طباطبايى قمى ، تقى ، آراؤنا فى اصول الفقه ، ج 1 ، ص 148 .
صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 4 ، ص 198 .
حكيم ، محمد سعيد ، المحكم فى اصول الفقه ، ج 1 ، ص 22 .
همان ، ج 2 ، ص 357 .
اراده تفهيمى
قصد فهماندن معناى لفظ به مخاطب اراده تفهيمى ، مقابل اراده جدى و استعمالى بوده و ارادهاى است كه ظاهر كلام متكلم ، هنگامى كه قصد فهماندن مطلبى را به غير دارد ، برآن دلالت مىكند . اين اراده ، علاوه بر علم به وضع ، به اين بستگى دارد كه ثابت شود گوينده در مقام تفهيم معناى كلام خود به ديگرى نيز هست ؛ پس به اراده گوينده در به كارگيرى لفظ به قصد فهماندن معناى آن به مخاطب ، اراده تفهيمى مىگويند .
اراده از نظر بعضى از اصوليون ، همانند مرحوم « آخوند خراسانى » ، به « اراده استعمالى و اراده جدى « تقسيم مىگردد ، اما در نوشتههاى برخى ديگر ، همانند مرحوم « محقق نايينى » ، به « اراده استعمالى ، اراده تفهيمى و اراده جدى » تقسيم گرديده است . بنا بر نظر دوم ، اراده استعمالى ، فقط قصد استعمال لفظ در معنا است ؛ ولى در اراده تفهيمى ، افزون برآن ، گوينده بايد در صدد تفهيم معنا به غير نيز باشد . ضمن اينكه اراده جدى ، در هر دو مبنا يك تعريف دارد .
خويى ، ابو القاسم ، محاضرات فى اصول الفقه ، ج 5 ، ص ( 169 - 168 ) و 370 .
نائينى ، محمد حسين ، اجود التقريرات ، ج 1 ، ص 448 و 446 .
اراده تكوينى
ايجاد بىواسطه متعلق اراده اراده تكوينى ، مقابل اراده تشريعى مىباشد . و آن ، ارادهاى است كه متعلق اراده را بهطور مستقيم در خارج به وجود مىآورد ؛ به بيان ديگر ، اراده تكوينى يعنى ايجاد و پديد آوردن متعلق اراده در خارج به صورت واقعى و حقيقى ، بهگونهاى كه به محض اراده كردن ، متعلق آن در خارج بدون دخالت اراده ديگرى پديد مىآيد .
نكته :
اراده تشريعى و تكوينى داراى يك حقيقتاند ، اما از نظر متعلق ، فرق دارند .
بجنوردى ، حسن ، منتهى الاصول ، ص 118 .
مختارى مازندرانى ، محمد حسين ، فرهنگ اصطلاحات اصولى ، ص 27 .
اراده جدى
قصد فهماندن معناى مورد نظر از لفظ براى مخاطب اراده جدى ، مقابل اراده استعمالى مىباشد و عبارت است از اراده متكلم به بيان هدف اصلى و مراد جدى كلام خود براى مخاطب ، كه امكان دارد همان مدلول استعمالى كلام و يا غير آن باشد .
اراده متكلم نسبت به آوردن الفاظ در كلام خود ، به اراده استعمالى و جدى تقسيم شده است .
اراده استعمالى يعنى اراده آوردن الفاظ به قصد بيان معناى موضوع له
هامش
( 1 ) . صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 20 .