در واقع ده جزء واجب باشد اتيان 9 جزء ارزش ندارد و « كانّه لم تأت به شىء اصلا » .
اقل و اكثر استقلالى « 1 »
عبارت است از اينكه : اگر هم در واقع اكثر واجب باشد ، اتيان اقل به همان اندازه مايه امتثال امر و موجب برائت ذمه است فى المثل شك داريم كه 100 تومان بدهكاريم يا 150 تومان ؟ اگر 100 تومان به طلبكار داديم به همان مقدار برائت ذمه حاصل مىشود يا مثلا شك داريم كه 100 نماز قضا واجب است يا 150 نماز در اقل و اكثر استقلالى تقريبا همه فقها مىگويند نسبت به اقل اشتغال ذمه قطعى است و به حكم عقل امتثال آن واجب است و نسبت به اكثر در اصل وجوب آن شك داريم و اصل برائت بلامانع جريان مىيابد .
اكراه و عناصر اكراه
اكراه عملى است تهديدآميز كه از طرف كسى نسبت به ديگرى ، به منظور تحقق بخشيدن فعل يا ترك مورد نظر اكراهكننده
عناصر اكراه عبارتند از : 1 - عمل آميخته به تهديد باشد ، 2 - وعيد به آن عمل مؤثر در شخص باشعور باشد ( باشعور يعنى عاقل و رشيد ) 3 - تأثير نوعى باشد نه شخصى ، به دليل آنكه افراد تهديدشونده متفاوتاند ، ممكن است عملى نسبت به فرد يا گروهى اكراه تلقى نشود ، امّا نسبت به فرد يا گروه ديگر اكراه صدق كند ، مثلا طرف اكراهشونده بچه باشد ، طبعا نوع بچهها از تهديد مىترسند ، و در آنها مؤثر است . 4 - نتيجه اكراه بايد به صورت وجود بيم خطر و ضرر در جان يا مال يا عرض خود يا خويشاوندان نزديك باشد ( تشخيص خويشاوند نزديك با عرف است « 2 » 5 - ميزان تهديد بايد به اندازهاى باشد كه
هامش
( 1 ) . تهذيب الاصول - ج 2 ص 377 .
( 2 ) . مادهء 204 قانون مدنى .