يكى بذات بارى جلّ و جلاله ، ديگر بصفات او ، سوم بافعال او . امّا قسم بذات آنست كه گفت : «
فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ »
-
« فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ »
-
« فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ »
-
« قُلْ إِي وَ رَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ »
. و قسم بصفات آنست كه گفت :
« ص وَ الْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ »
-
« ق وَ الْقُرْآنِ الْمَجِيدِ »
-
« فَبِعِزَّتِكَ »
و قسم بافعال قسم بمخلوقاتست و آن چهار ضرب است :
يكى تنبيه خلق بر معرفت قدرت چنان كه گفت :
( وَ الذَّارِياتِ ذَرْواً »
-
« وَ الْمُرْسَلاتِ عُرْفاً »
-
« وَ النَّازِعاتِ غَرْقاً »
و مانند آن ، ديگر تعريف ايشانست بجلال هيبت ، چنان كه گفت :
« لا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ »
- اقسم بالقيامة ليعلم هيبته فيها . سوّم تذكير نعمت چنان كه گفت :
« وَ التِّينِ وَ الزَّيْتُونِ »
. اقسم بهما ليعلم نعمته على العباد . چهارم بيان تشريفست ، چنان كه ربّ العزّة گفت در حق مصطفى ( س ) : « لعمرك » . اقسم بذلك ليعلم شرفه و تخصيصه بالقربة و الزّلفة . و فائده سوگند آنست كه تا مؤمن را در دين يقين افزايد و در وى هيچ تهمت و شبهت نماند ، و كافر در انكار بيفزايد ، تا حجت بر وى قوىتر و بليغتر گردد و عقوبت وى صعبتر بود . «
فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَ الشَّياطِينَ »
- آدميان دو گروهند :
مؤمنان و كافران ، مؤمنان به همه حال قرين ايشان فريشتگانند هم در دنيا چنان كه گفت جلّ جلاله :
« لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ »
. هم بوقت مرگ چنان كه گفت :
« تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلَّا تَخافُوا وَ لا تَحْزَنُوا »
هم . در قيامت ، چنان كه گفت :
« وَ تَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ »
. هم در بهشت ، چنان كه گفت :
« وَ الْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ »
.
و كافران قرين ايشان شياطيناند به همه حال ، در دنيا گفت : «
أَ لَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ »
. در قيامت گفت : «
فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَ الشَّياطِينَ »
. در دوزخ گفت :
« وَ تَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ »
اى - كلّ واحد من الكفار يكون مقرّنا مع شيطان بالسّلاسل فى النّار .
قوله : «
وَ إِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها »
- ورود بر دو ضربست دو گروه را ، يكى ورود ادب و تهذيب ، ديگر ورود غضب و تعذيب ، ادب و تهذيب مؤمنانرا است ، غضب و تعذيب