عالم و سيد ولد آدم اگر اين همه نبودى رحمت من و شفاعت تو چه بودى ، آن مهتر صلوات اللَّه و سلامه عليه با آنكه مقصود موجودات بود و نقطهء دائرهء حادثات بود ، گنج فضل و خزينهء رحمت بود ، هر چه او را بايست ، از براى امت بايست ، و هر شربتى كه بقهر نوش كرد از بهر غم و تيمار امت كرد ، و هر بلائى كه كشيد از بهر آسايش امت كشيد ، ازين جهان كه رفت در غم امت رفت و فردا كه سر از خاك دولت بر آرد در غم و تيمار امت بر آرد ، ميگويد و احشرنى فى زمرة المساكين
با ياد تو زير خاك در خواهم شد * با درد تو سر ز خاك بر خواهم كرد
و از حضرت ذو الجلال بنعت منّت اين نواخت و اعزاز روان كه - يا سيد ، ما عيسى مريم را به آسمان برديم ، تا هيچ كس ازان صنم پرستان موكب دولت او در نيابند ، و روضهء موسى كليم در زمين پنهان كرديم تا جهودان روى زينهار نبينند ، اما شخص عزيز تو و نهاد كريم تو به خاك مدينه فرو آورديم و به آسمان نبرديم تا امت تو تا قيامت از عذاب گور ايمن شوند كه ما در قرآن مجيد خبر چنان داديم كه
وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِيهِمْ
، يا محمد ما مدينه را سراپردهء امن امت تو ساختيم ، هر كه به زيارت تو آيد در پردهء عنايت تو آمد ، و هر كه درين خاك فرو شد در حمايت رحمت تو آمد ،
وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ
.
لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ
، الخبيث ما حكم الشرع بقبحه و فساده ، و الطيب ما شهد العلم بحسنه و صلاحه ، و قيل : - الخبيث عمل الكافر يصوّر له و يعذب بالقائه عليه ، و الطيب عمل المؤمن فيصوّر له فى صورة جهله فيحمل المؤمن عليه ، و قيل : - الخبيث ما لم يخرج منها حقوق اللَّه ، و الطيب ما اخرج منها الحقوق ، و قيل : - الخبيث ما يأخذه المرء ينفقه لحظ نفسه و الطيب ما ينفقه بامر ربه .
قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ . . .
الايه ، درين آيت اظهار كرم خويش مىكند جل جلاله ، و مهربانى خود به بندگان مىنمايد ، بنده را بر ناسزاى بيند و بعقوبت مىنشتابد ، از بنده كفر مىشنود و نعمت از وى باز نگيرد ، و توبه و عفو بر وى عرضه مىكند و اگر باز آيد مغفرت وعده ميدهد ،
إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ
، در خبر است كه مردى كافر از اين متمردى و طاغيى تيغ انكار كشيده از در