بيم و رعب در دل ايشان افكند و فرشتگان را فرستاد تا جنگ كردند و كافران را در دست مسلمانان مىنهادند . قال الحسين بن الفضل : معناه - فلم تميتموهم و لكن اللَّه اماتهم ، انتم اخرجتموهم و لكن اللَّه اخرج ارواحهم ،
وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى
مراد نه نفى رمى است از مصطفى ( ص ) ، بل كه خبر ميدهد جلّ جلاله كه آن يك كف خاك كه تو افكندى رمى از تو بود و رسانيدن از ما ، و گر نه كجا صورت بندد ؟ و چه ممكن شود كه بشرى مشتى خاك بر روى لشكرى بدان انبوهى زند و به اندازه يك ذره از آن خطا نشود كه همه در چشمهاى ايشان شود ؟
اين جز در قدرت آفريدگار جلّ جلاله نيست . و قال ابو عبيدة : معناه - ما ظفرت و لا اصبت ، و لكن اللَّه عزّ و جل اظفرك و صوّب رميك . اهل معانى گفتند : كه اللَّه تعالى اضافت قتل و رمى با خود كرد از روى ايجاد و اختراع نه از روى مباشرت فعل و تحريك اعضاء . مذهب اهل حق آنست كه افعال و حركات بندگان از روى آفرينش تعلق بقدرت قديم دارد جلّ جلاله ، همه آفريدهء اوست و بارادت و مشيت اوست . يقول اللَّه تعالى
اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ
،
وَ اللَّهُ خَلَقَكُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ
. و از روى اكتساب تعلق به بنده دارد .
كه ربّ العزّة در وى قدرت و حركت و اختيار آفريد تا بان قوت و قدرت محدث كه در وى آفريده از روى كسب آن فعل حاصل كرد . و شرح اين مسئله دراز است و درين موضع بيش ازين احتمال نكند . قراءت شامى و حمزه و كسايى و لكن اللَّه رمى - بتخفيف نون و رفع اللَّه است ، باقى بتشديد نون خوانند و نصب اللَّه و وجه اين همان است كه در سورة البقرة رفت : -
وَ لكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ
،
وَ لِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ
. اين معطوف است بر آن كه -
لِيُحِقَّ الْحَقَّ وَ يُبْطِلَ الْباطِلَ
وَ لِيَرْبِطَ عَلى قُلُوبِكُمْ
و المعنى - و ليعطى المؤمنين منه عطاء حسنا .
إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ
لدعائهم عليم بنيّاتهم .
ذلِكُمْ
اى - ذلكم الامر و البيان من القتل و الرّمى و الابلاء الحسن ،
وَ أَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ
اى و اعلموا
أَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ
و قيل : - ذلكم اى فعل اللَّه الذى شاهدتموه . و يجوز ان يكون خبر مبتداء محذوف ، اى - الامر ذلكم
وَ أَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ
- بابطال حيلهم و إلقاء الرعب فى قلوبهم و تفريق كلمتهم و نقض ما ابرموا . قراءت حجازى و ابو عمرو موهّن بتشديد است و تنوين ، باقى بتخفيف