چنان كه گفت :
وَ لكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ
. ششم نظر رؤيت است ، چنان كه گفت :
إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ
.
قُلْ لِمَنْ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ
فان اجابوك و الا
قُلْ لِلَّهِ
يا محمد ايشان را بگوى : آنچه در هفت آسمان و هفت زمين است آفريده و ساخته ، ملك و حق كيست ؟
اگر ايشان جواب دهند و الا هم تو جواب ده كه ملك و ملك خداست ، كه خداوند همگانست و آفريدگارشان ، و غير ايشانست . از روى جبروت و عظمت سخن درگرفت آن گه بتلطف باز آمد ، و خلق را بر انابت و توبت خواند ، گفت :
كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ
بر خود رحمت نبشت ، و واجب كرد بر خود كه رحمت كند بر امت محمد ( ص ) .
و معنى رحمت درين آيت آنست كه بتكذيب و كفر ايشان زود عذاب نكند ، و خسف و مسخ و تعجيل عقوبت كه پيشينان را كرد ايشان را نكند ، و توبه بر ايشان عرض كند ، يا توبه كنند ، يا پس تاخير عقوبت كند تا بقيامت . اينست كه گفت :
لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ
. برين وجه سخن اينجا تمام گشت ، پس بر سبيل ابتدا گفت :
الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ
، به حكم آنكه در ليجمعنكم همه خلق را فراهم گرفت آشنا و بيگانه ، و در
الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ
بيگانگان و اشقيا را از ايشان به حكم باز بريد ، گفت :
فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ
معنى آنست كه زيان كار آن روز آنست كه مؤمن نيست . و روا باشد كه سخن اينجا تمام شود كه «
عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ »
، پس بر سبيل استيناف گويد :
لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ
اى و اللَّه ليجمعنكم اى ليضمنكم الى هذا اليوم الذى انكرتموه ، و ليجمعن بينكم و بينه ، رد است بر منكران بعث ، ميگويد : و اللَّه كه شما را با هم آرد با اين روز قيامت كه آن را منكر شدهايد و جمع كند ميان شما و ميان وى . و روا باشد كه الى بمعنى فى باشد : ليجمعنكم فى يوم القيامة او ليجمعنكم فى قبوركم الى يوم القيامة .
اخفش گفت :
الَّذِينَ خَسِرُوا
اين الذين بدل كاف و ميم است كه در ليجمعنكم