برخيزند . اين خاست اينجا « 1 » نه خاست پاى است كه خاست نيابت است ، يعنى ينوبان ، و اين آخران ، ميگويند عبد اللَّه بن عمرو بن العاص بود و مطلب بن ابى وداعة السهميان .
مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيانِ
- اوليان تثنيهء اولى است ، يقال هذا الاولى بفلان ، ثم يحذف من الكلام فلان فيقال : هذا الاولى . و هذان اوليان . و در معنى اوليان دو قول گفتهاند : يكى آنست كه : الاوليان بالميت من الورثة . ديگر قول آنست كه :
الاوليان بالشهادة ممّن كان من المسلمين ، و هى شهادة الايمان . زجاج گفت : الاوليان موضع آن رفع است ، از بهر آنكه بدل آن ضمير است كه در
يَقُومانِ
است ، يعنى فليقم الاوليان بالميت مقام هذين الخائنين ، و آن گه ضمير « استحق » معنى وصيت باشد ، چنان كه گويند : استحق على زيد مال بالشهادة ، اى لزمه و وجب عليه الخروج منه . و برين قول
مِنَ الَّذِينَ
صفت خائنين باشد ، و خلاصهء سخن آن بود : فليقم الاوليان مقام الخائنين الذين استحق عليهما ما ولياه من امر الشهادة و القيام بها ، و وجب عليهما الخروج منها . و روا باشد كه
عَلَيْهِمُ
بمعنى فى بود . و ضمير استحق معنى اثم باشد ، و
مِنَ الَّذِينَ
صفت آخران بود ، و برين قول تقدير سخن اينست . فآخران اللذان هما من الذين استحق فيهم و بسببهم الاثم ، و يقومان مقامهما .
قراءت حفص عن عاصم
اسْتَحَقَّ
بفتح تا و خا ، يعنى فآخران من الذين استحق الاوليان منهم و فيهم الوصية الّتى اوصى بها الى غير اهل بيته يقومان مقامهما ، و قيل معناه استحق عليهم الاوليان ردّ الايمان . قراءت ابو بكر از عاصم و حمزه و يعقوب الاولين بجمع است ، يعنى : فآخران من الاولين الذين استحق فيهم و بسببهم الاثم ، و انما قيل لهم الاولين لانهم الاولون فى الذكر فى قوله :
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ
، و فى قوله :
هامش
( 1 ) - نسخهء الف : ايدر .