وَ لَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ
اى على جملة المؤمنين ، سبيلا ، حتّى يستأصلوهم ، و لا يعبدون اللَّه .
إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ
- اين منافقان باللّه فعل مخادعت بدست دارند ، چنان كه كسى را فرهيبند « 1 » ، كه ظاهر ديگر مينمايند ، و به باطن ديگراند ، و ربّ العزّة جزاء خداع ايشان بايشان دهد . هر چند كه اللَّه اضافت خداع با خود كرد ، و گفت :
وَ هُوَ خادِعُهُمْ
، امّا عين خداع از اللَّه روا نبود ، كه خداع باطل است ، و باطل بر وى روا نيست ، لكن اين بر سبيل پاداش گفت مخادع را به چيزى كه آن مانندهء خداع وى است ، امّا عدلست از اللَّه ، و عدل حقّ است . و آن پاداش آنست كه ايشان را بر صراط نورى دهد ، چنان كه مؤمنانرا دهد ، تا بدان نور بروند و ظلمت قيامت « 2 » .
بدان نور ظلمت قيامت بگذارند ، نه بس بر آيد تا آن نور منافقان فرو كشته شود ، و منافقان در ظلمت متحيّر بمانند ، مؤمنانرا بينند كه در نور ميروند ، گويند :
انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ
. فريشتگان ايشان را جواب دهند :
ارْجِعُوا وَراءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً
. اين جواب استهزاء و خداع ايشانست ، هم چنان كه كافران را گويند :
لا تَرْكُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلى ما أُتْرِفْتُمْ فِيهِ
. مؤمنان چون آن حال بينند بر نور خويش بترسند ، كه اگر كشته شود . ربّ العزّة ايشان را مدد عنايت فرستد ، و در دل و زبانشان دهد تا گويند :
رَبَّنا أَتْمِمْ لَنا نُورَنا وَ اغْفِرْ لَنا إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
.
وَ إِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى
- بامالت لام قراءت حمزه و كسايى است ، و معنى كسالى ، متثاقلين است . يعنى گران آيد بر منافقان نماز كردن ، از بهر آنكه نه حق بينند بر خود واجب . خبر درست است كه مصطفى ( ص ) گفت :
« ما بال رجال يتخلّفون عن صلاة الصّبح ؟ لو يعلمون ما فيهما لاتوها حبوا ، و لو دعى
هامش
( 1 ) - نسخهء ج : فريبند .
( 2 ) - كذا ، و ظاهرا : در ظلمت قيامت . )