و اگر كسى گويد كه زيد در فلان جايگاه است ، و آن گه اين سخن مقيّد نكند بفعلى يا به چيزى ديگر ، در فهمها جز آن نيوفتد ، و جز آن نبود كه بذات در آنجا بوده .
أَ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ
برين نسق است ، جاى ديگر گفت :
إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ
،
يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ
. خبر داد ربّ العزّة جلّ جلاله ، كه تدبير كار خلق كه مىكند ، از آسمان مىكند ، و سخن كه بر بالا شود ، بر وى سخن پاك برشود . اگر ذات بارى جلّ جلاله بهر مكانى و با هر كسى بودى ، پس اين دو آيت را معنى نماندى .
ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ
- اين خطاب با قوم و قبيلهء طعمه است ، چهار كلمه است پيوسته ، ها تنبيه است ، انتم ، تعريف است ، ديگر « ها » تنبيه را تأكيد است ، اولاء تعريف را اشارت است . ميگويد : « ها » بيدار باشيد
أَنْتُمْ
شما « ها » هان گوش داريد « اولاء » اينان هن « 1 » . خلاصهء سخن آنست كه آگاه بيد « 2 » شما كه اينانايد .
جادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا
- در دنيا براى ايشان خصومت گرفتيد ، و مجادلت كرديد .
فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ
- فردا روز رستاخيز كه اللَّه ايشان را به عذاب در كشد ، و بدوزخ در آرد ، آن كيست كه از بهر ايشان مىخصومت كشد ، و مجادلت كند ؟ تا عذاب از ايشان باز دارد .
أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا
- يا آن كيست كه وكيل در ايشان باشد تا كار ايشان بسازد ؟ يعنى كه هيچ كس نباشد
وَ الْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ
.
النوبة الثالثة
« قوله تعالى :
فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ
الآية - بدان كه اين نماز رازى است
هامش
( 1 ) - نسخهء ج : اينانند .
( 2 ) - نسخهء ج : باشيد اى . )