آيتى است از عظيمهاى قرآن كه ربّ العالمين بندگان خود را بحقّ خود مطالبت كرد ، و سزاء حق خويش از ايشان طلب كرد . چنان كه جاى ديگر گفت :
وَ جاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ
و ازين معنى هم طرفيست در آنچه گفت :
وَ اذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ .
،
وَ أَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ
. بر مسلمانان اين خطاب صعب آمد ، گفتند : سزاء حق اللَّه كى تواند ؟ و كى به آن رسد ؟ پس ربّ العالمين منسوخ كرد و ناسخ آن فرستاد :
فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ
. قومى گفتند : درين آيت نسخ نيست ، و حق تقوى بر حسب استطاعت است ، بدليل
خبر معاذ ( رض ) قال : اردفنى رسول اللَّه ( ص ) و قال :
يا معاذ ! أ تدرى ما حقّ اللَّه على العباد ؟ قلت : اللَّه و رسوله اعلم . فقال : ان يعبدوه ، و لا يشركوا به شيئا . ثم قرأ :
اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ
.
و در تفسير گفتهاند :
حَقَّ تُقاتِهِ
ان يطاع فلا يعصى ، و يذكّر فلا ينسى ، و يشكر فلا يكفر . و معلوم است كه فرمان بردارى خداى عزّ و جلّ و ياد كرد و سپاسدارى وى منسوخ نشود . و قال الزجاج :
اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ
اى اتّقوه فيما يحقّ عليكم ان تتّقوه فيه . و
عن انس بن مالك ( رض ) قال : لا يتقى اللَّه عبد حقّ تقاته حتّى يخزن من لسانه .
ثم قال :
وَ لا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ
اى كونوا على الاسلام حتّى اذا اتاكم الموت صادفكم عليه . ميگويد : بر مسلمانى پاينده باشيد تا چون مرگ در رسد شما بر مسلمانى بيد « 1 » . پس حقيقت نهى از ترك اسلام است نه از مرگ . اگر كسى گويد :
چه فائدت را گفت :
إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ
و نگفت : « الّا مسلمين » ؟ جواب آنست كه :
« الّا مسلمين » اقتضاء آن كند كه اسلام در حالت مرگ بود لا متقدما عليه و لا متأخرا عنه نه پيش از آن بود نه پس از آن ، و چون گويى
إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ
ظاهر آنست كه اسلام پيش از مرگ بوده باشد ، و در وقت پاينده بر استصحاب حال .
وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْكُرُوا
الآية . . . اين هم خطاب
هامش
( 1 ) نسخه : باشيد