هم دوست و هم دشمن ، هم آشنا و هم بيگانه . و آن دو كه خاصاند يكى - يا عبادى - است و ديگر -
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا
- و
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا
در قرآن هشتاد و هشت جاى است همه نداى قبول و نواخت و كرامت ، و بنده را گواهى داد بايمان و طاعت و عبوديّت . و هشتاد و نهم - ايّها المؤمنون - است و اين از آن همه تمامتر و بنده را نيكوتر ، كه اين نام نهادن است و آن حكايت فعل . و تغيير و تبديل در فعل گنجد و در نام نگنجد . و در قرآن شانزده جايگه -
يا أَيُّهَا النَّاسُ
- است . و در سورة البقرة و فاتحهء سورة النساء ، و يكى « 1 » پس آن ، و دو در يونس و فاتحهء سورة الحج ، و دو پس آن ، و يكى در نمل ، و يكى در لقمان ، و يكى در سورة الملائكة « 2 » و يكى در حجرات ، و
قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ
- چهاراند يكى در اعراف ، و دو در يونس ، و يكى در سوره الحجّ ، آنكه گفت :
اعْبُدُوا رَبَّكُمُ
- چون بر خواند فرمان داد - گفت خداوند خود را پرستيد و او را گردن نهيد و طاعت داريد كه مستحق عبادت و طاعت اوست . از دو وجه : - يكى آنك آفريدگار است و خداوند ، و عبادت آفريدگار واجب باشد ، ديگر آنك دارنده و روزى دهنده است و ولى نعمت ، و شكر ولى نعمت واجب باشد .
الَّذِي خَلَقَكُمْ
يعنى - و لم تكونوا شيئا - نبوديد و شما را بيافريد . او خداوندى است از نبود بود آرد و از نيست هست كند . جاى ديگر گفت : - هل اتى على الانسان حسن من الدّهر لم يكن شيئا مذكورا - برآمد بر مردم زمانى و هنگامى كه وى چيزى ياد كرده و ياد كردنى نبود . معنى خلق آفريدن است و از عدم در وجود آوردن ، چنانك خواهد نه فعل خلاف خواست بود و نه خواست جدا از فعل ، و مخلوق را افتد كه فعل چون خواست نيايد و خواست چون فعل نبود .
وَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ
- و ايشان را آفريد كه پيش از شما بودند از قوم قوم و گروه گروه ، جهانداران و جهانيان ، و خود اقرار ميدهيد و ميدانيد كه آفرينندهء همه اوست .
وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ
- ميگويد اگر ازين كافران پرسى كه آفرينندهء ايشان كيست گويند كه اللَّه - ربّ العالمين . حجت آورد بريشان و گفت
هامش
( 1 ) و نيز در سورة النساء در سه آيه - 1 و 17 و 174يا أَيُّهَا النَّاسُآمده كه جمع آن آيات 16 مىشود .
( 2 ) و در سورة الملائكة نيز در سه آيه - 3 و 5 و 15 همان كلمه آمده است .