نفس نسبت به حواس ظاهرى و باطنى و اعضاى بدن كه بوجود آورنده افعال است دو حالت متفاوت دارد : از يك طرف حالت عليت و تأثير را دارد . زيرا تمامى ادراكات و حركات ، اثر نفس است چون توسط حواس و اعضاء تحقق مىگيرد . و از جانب ديگر ادراكات و افعال آدمى بر نفس و ملكات او تأثير دارد ، و مراتب و درجات زياد حيرتآور نفوس در سلسله صعودى ( خير البريى و بهترين مخلوقات ) و نزولى ( شر البريى و بدترين مخلوقات ) جز از همين ادراكات و افعال از جاى ديگر محقق و مشخص نمىشود .
بهر حال مناسب است در اينجا به بعضى از حالات نفس و قلب از نظر قرآن مجيد براى اطلاع خوانندگان عزيز اشاره شود .
شواهدى در قرآن مجيد وجود دارد كه مراد از قلب ( دل ) نفس ناطقه است . « 1 » هر چند دلالت بعضى از آيات مربوطه خالى از تأمل واشكال نيست . « 2 » و اينكه چرا نفس بلفظ قلب اراده شود و چه مناسبتى بين اين دو است ؟ درست معلوم نيست . در زبان فارسى لفظ دل همانگونه كه بر قطعه گوشتى كه كارش تلمبه زدن و تصفيه خون است اطلاق مىشود بر جوهر باطنى انسان كه مخزن حب و
هامش
( 1 ) - اين بحث بطور مبسوطى در فوايد دمشقيه كه در تفسير موضوعى قرآن مجيد تأليف شده بيان گرديده است .
( 2 ) - مثلًا در سوره حج آيه 46 مىخوانيم .« فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَ لكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ . »