معناى مطابقى آيات ظاهراً ربطى به برزخ ندارد ولى بالإلتزام نفى زندگانى هزاران ساله برزخ را مىكند .
سخن آخر
از مجموع آيات متقدّمه به دست آمد كه كفّار به إستثناى عذاب قبض روح و عذاب قبر كه ساعتى بيشتر دوام ندارد ، ديگر عذابى در برزخ ندارند و همه مجازات آنان در قيامت و دوزخ است . مؤمنين دو دسته اند : دسته اى كه وقت مردن پاك مى روند و يا بخشيده مىشوند كه در برزخ به نحوى كه در كتاب معاد ذكر نموده ام متنعّم هستند .
و دستهاى كه با گناهان خود بدون بخشش مى ميرند . آيا اين دسته در برزخ معاقب و معذّب هستند برزخى كه ممكن است هزاران يا ميليونها سال طول بكشد ؟
پارهاى از روايات مىگويد مؤمن عذاب برزخى دارد . آيا مىشود علم اين روايات را به گويندهاش ردّ كنيم و بگوييم جايى كه كفّار عذاب ندارند مؤمنين چگونه معذّب مىشوند ، هرچند عذاب دائمى در سراسر برزخ نباشد بلكه به اندازه استحقاق معاصى خود عذاب شود ؟
ممكن است اين بنا درست باشد . و ممكن است بگوييم به اندازه استحقاق ، عذاب مى شوند تا در برزخ مستحق نعمتهاى برزخى بگردند و روز قيامت حساب آنان پاك باشد كه بهشت بروند . والله اعلم .
ارواح جمعى از كفّار در عذاب برزخى
استنباط ما از آيات قرآن اين شد كه كفّار حيات و عذاب برزخى ندارند ؛ ولى سردمداران كفر در برزخ تا قيامت معذّب مى باشند .
اوّل آل فرعون : در قرآن مى خوانيم :
« وَ حاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ ، النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَ عَشِيًّا وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ
( غافر : 45 و 46 ) عذاب دردناك