خداوند حقّاً يكايك آنها را احصاء فرموده و به شمارش صحيح و دقيق در آورده است ، و تمام افراد آن در روز قيامت بسوى خداوند در حال تنهائى واردشوندگانند . »
مراد از اينكه تمام افراد به نزد خداوند در حال عبوديّت رهسپارند ، اينست كه تمام افراد توجّه تامّشان به خداست و در صفت مملوكيّت محضه در برابر او تكويناً سر تسليم فرود آوردهاند ؛ پس هر يك از آنها لا يَمْلِكُ لِنَفْسِهِ نَفْعاً وَ لَا ضَرًّا وَ لَا مَوْتًا وَ لا حَيَاةً وَ لَا نُشوراً .
معناى فرد و فُرادى و جمع در قرآن
و امّا مراد از اينكه در روز قيامت تنها به نزد خداوند مىآيند ، اينست كه همه صِفرالكفّ و تهيدستند ؛ از اسباب و تعيّنات دنيا هيچ با خود نبردهاند ، و حَول و قوّه و اولاد و اعوان و عشيره و اموال و اعتباراتى كه به حسب ظاهر در دنيا موجب شخصيّت و استكبارشان بود با خود نبردهاند .
وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ
« 1 » .
« تمام اقسام سببهاى دنيويّه از آنها جدا مىشود و بريده ميگردد . »
و اينست معناى فرد كه در آيه آمده است :
وَ كُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً
يعنى هر كس بسوى خدا مىرود ، لخت و عريان به حسب معنى ميرود و با نفس خود هيچ يك از متعلّقاتى را كه در دنيا ادّعاى
هامش
( 1 ) ذيل آيه 166 ، از سورهء 2 : البقرة