بيت من مىباشند . آگاه باشيد : آيا من تبليغ كردم » ؟ ! گفتند : آرى ! آن حضرت فرمود : خداوندا شاهد باش » ! ثمّ قال : إنكم مسئولون ، فليبلّغ الشّاهد منكم الغائب . « 1 » « و در آخر فرمود : حقّا همهء شما مسئول و مورد پرسش قرار خواهيد گرفت ، و بنا بر اين واجب است كه هر كدام از شما كه در اينجا حضور داشتيد اين مطالب را به غائبين برسانيد » .
ما اين خطبهء شريف حضرت رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را كه در منى ايراد كردهاند از « تاريخ يعقوبى » آورديم ، زيرا كه تمام خطبه در اين كتاب آمده است ، و در ساير كتب همين خطبه ليكن به طور تفريق و قطعه قطعه ذكر شده ، و هر قطعه از آن توسّط بعضى از روات روايت شده است ، همچنان كه در تعليقه ، به نام بعضى از كتب كه فقرات آن را بطور جداگانه آوردهاند اشاره كرديم .
اين خطبه بسيار بليغ و رسا ، و حاوى مطالب مهمّه ، و قوانين عظيم سياسى و اجتماعى ، و دستورات اخلاقى و فقهى است . و حقّا مىتوان مانند آيات قرآن حكيم ، از نقطه نظر متانت و رصانت و استحكام بدان توسّل جست . و چه نيكو بود براى آن شرحى مفصّل نوشته مىشد ، و مطالب و فقرات آن را با آيات قرآن و ساير روايات و
هامش
( 1 ) - « تاريخ يعقوبى » طبع بيروت سنه 1379 هجريّه ، ج 2 ، از ص 209 تا 212 . و اين خطبه را با مختصر اختلافى در عبارت در « تفسير الدّرّ المنثور » ج 3 ص 234 و ص 235 از تخريج أحمد بن حنبل و باوردى و ابن مردويه از أبو حمزهء رقاشى از عمويش كه از اصحاب بوده و زمام ناقهء رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله را گرفته بوده است ، روايت كرده است . و اصل اين روايت در « مسند » أحمد حنبل ، در ج 5 در ص 72 و ص 73 آمده است . و مجلسى در « بحار الانوار » طبع كمپانى ج 6 ص 662 و ص 663 از « كافى » روايت كرده است . و در « سيرهء ابن هشام » ج 4 از ص 1022 تا ص 1024 آورده است ، ولى در عبارت كتاب الله و عترة نبيّه تحريفى به عمل آمده و به عبارت : كتاب الله و سنة نبيّه آورده است . و همچنين در « البداية و النهاية » ج 5 با چند سند از ص 194 تا ص 201 آورده است ، و نيز بيهقى در « سنن » ج 5 كتاب الحجّ ص 140 آورده است ، و نيز ابن جوزى در كتاب « الوفاء بأحوال المصطفى » ج 1 ، ص 207 و ص 208 ذكر كرده است . و نيز ابن سعد در « طبقات » ج 2 از ص 183 تا ص 187 آورده است . و « روضة الصفا » ج 2 ، باب حجّة الوداع . و « تفسير علىّ بن ابراهيم » در ذيل آيهيا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَاز ص 159 تا ص 161 آورده است . و همچنين طبرى در « تاريخ الامم و الملوك » ج 3 از ص 150 تا ص 152 و جاحظ در « البيان و التبيين » طبع قاهره ، سنهء 1367 ، در ج 2 ، از ص 31 تا ص 33 آورده است .