ما سميعيم و بصيريم و خوشيم * با شما نامحرمان ما خامشيم
چون شما سوى جمادى مىرويد * محرم جان جمادات كى شويد
فاش تسبيح جمادات آيدت * وسوسهء تأويلها بر بايدت
چون ندارد جان تو قنديلها * بهر بينش كردهاى تأويلها « 1 »
اكنون كه سخن به اين جا انجاميد ، لازم است اين حقيقت قرآنى را از تدبر در آياتى كه در مورد علم و شعور تمام موجودات وارد شده است به دست آوريم ؛ زيرا اگر قرآن همهء موجودات جهان را تسبيحگو و ثنا خوان معرفى مىكند ، از طرف ديگر تمام ذرات جهان را ، شاعر و آگاه و گوش و هوش قلمداد مىنمايد . هرگاه آيات اين دو بخش را كنار هم قرار دهيم ، قطعاً نظريهء صدرالمتألهين به روشنترين وجه ثابت خواهد شد .
اكنون آياتى كه بر وجود شعور و درك در سراسر جهان از اتم گرفته تا كهكشان گواهى مىدهد ذكر مىكنيم .
وجود شعور در تمام موجودات جهان
اين نظريه را مىتوان از دو راه ثابت كرد :
1 . آياتى كه بر وجود شعور در تمام موجودات جهان اعم از جاندار و غيره گواهى مىدهند ؛
هامش
( 1 ) . . همان ، ج 3 ، ص 227 .