اين آيه اشاره به اين است كه شاهدى كه همراه اوست از جنس هويت خود اوست و شاهدى كه در برابر او حاضر است از جنس اعمال است .
د ) رفيق و همراهِ بد . آيات فراوانى دلالت بر اين دارد كه همراه بد به بهترين وجه بر عليه آدمى شهادت خواهد داد ، به طورى كه ادعاى التزامى تضمنى خواهد كرد ، يعنى در حقيقت از خودش دفاع مىكند يا بين هم ديگر ، بگو مگو واقع مىشود . ولى چنان كه از اين آيه شريفه به دست مىآيد كلامِ او به عنوان شهادت مورد استفاده قرار مىگيرد :
؛
قَالَ قَرِينُهُ رَبَّنَا مَا أَطْغَيْتُهُ وَ لكِنْ كَانَ فِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ
« 1 »
و همنشينش ( از شياطين ) مىگويد : پروردگارا ! من او را به طغيان وا نداشتم ، لكن او خود در گمراهى دور و درازى بود .
ه ) اعضا و جوارح . با اين تقريب كه منظور از « شاهد » در آيه : ؛
وَ جَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَ شَهِيدٌ
« 2 » - هر انسانى وارد محشر مىگردد ، در حالى كه همراه او حركت دهنده و گواهى است . - همان اعضا و جوارح است ، كه قرآن در آيات فراوانى آن را تصديق مىنمايد . كلام الهى است :
؛
الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَ تُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ
« 3 » امروزه بر دهانشان مهر مىزنيم و در عوض دست هايشان با ما سخن مىگويد و پاهايشان گواه اعمال ايشان است .
- ؛
حَتَّى إِذَا مَا جَاءُوهَا شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصَارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ وَ مَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَ لَا أَبْصَارُكُمْ وَ لَا جُلُودُكُمْ وَ لكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ كَثِيراً مِمَّا تَعْمَلُونَ
« 4 »
هامش
( 1 ) . ق ، آيه 27 .
( 2 ) . ق ، آيه 21 .
( 3 ) . يس ، آيه 65 .
( 4 ) . فصلت ، آيات 20 - 22 .